Эмзэглэл ба эмгэнэл

Twitter Print
2016 оны 06-р сар 24-нд 11:23 цагт
Мэдээний зураг,

Удахгүй Наадам болно. Бөх барилддагаараа барилдаж, морь уралддагаараа уралдаж, наадам болдогоороо л болно. Харин Эрийн гурван наадам гэж нэрлэгддэг бөх, сур, морины уралдаан гурваас хамгийн анхаарал татаж, сэтгэл эмзэглүүлдэг нь яах аргагүй Морины уралдаан. Асуудлын гол учир нь морины уралдаандаа бус унаж уралдуулдаг нялх балчир үрс, тэднээр морио унуулдаг уяач нарт байгаа юм. Нэг талаар насанд хүрээгүй хүүхдүүдийн хөдөлмөрийн мөлжлөгө, эсвэл бүр "хүүхдийн тэвчишгүй хөдөлмөр" гэсэн ангилалд ч оруулж болохоор энэ асуудлын талаар жилийн жилд л ярьж бичдэг боловч "унаач" гэж бидний ёр шиг нэрлэдэг хүүхдүүд амь нас, эрүүл мэндээрээ хохирдог явдал буурахгүй л байна. Ингээд та бүхэнд сэтгүүлч Д.Энхтүвшингийн нийтлэлийг хүргэе. 

Саяхан болсон “Дүнжингарав-2014” хурдан морьдын уралдааны үеэр 13 хүүхэд мориноосоо унаж, 2 хүүхдийн гарын шууны яс хугарсан байна. Энэ удаа нийтдээ 399 морийг 236 хүүхэд унаж уралдсан гэхэд тун “гайгүй” осол тохиожээ. Тун гайгүй гэсний учрыг дараах тоо, баримтаас харж болно. Өмнөх жилийн улсын их баяр наадмаар Архангай аймгийн Өгийнуур суманд найман настай, Төв аймгийн Жаргалант суманд долоон настай хурдан морь унаач хоёр ч хүүхдийн амь эрсэдсэн эмгэнэлт хэрэг гарч байв.  

Хүй мандлын дэнж дээр л гэхэд найман хүүхэд мориноосоо унаж, хоёр хүүхдийн эгэм хугарч, хүнд гэмтсэн байгаа юм. Монголчууд их багагүй шуугилдан үзэхдээ самсаа нь шархирч, нулимс дуслуулдаг хурдан морины уралдааны унаач хүүхдүүд  том, том жийптэй баячуудад хөөгдсөөр хоёр өртөө буюу 30 км газрыг урд хойноо оролцон  үхэл, амьдралын зааг дээр туулахдаа  зарим нэг нь барианд орж чадалгүй ертөнцөөс буцсаар л байна. Хэдийгээр Монгол даяараа баярлан цэнгэдэг улсын наадмаар хурдан морио зайлшгүй уралдуулж, хоёр гурван хүүхдийн амь нас эндэх нь байх л зүйл шиг санадаг хүмүүс олон байгаа ч энэ талаар дорвитой хэлэлцэх цаг болчихоод байна.

Бүрэн ухаан орж ч амжаагүй энхрий бяцхан үрсийнхээ духыг адгуусны хөлөөр цөм өшиглүүлэн үрэгдүүлчихээд дээшээ тэнгэр хол, доошоо газар хатуу яахаа мэдэхгүй энэлэн шаналж яваа хөөрхий эцэг, эхчүүдийн зовлон багадаагүй.

Монгол баатрууд мориноосоо буулгүй дэлхийн талыг дайтан хэмжиж, эдүгээг хүртэл Монгол хүн морь хоёрын нандин холбоо үргэлжилсээр байгаа ч унаач хүүхдүүдийн амь нас эндсээр байгаа өнөөдрийн эмгэнэлд хатуухан дүгнэлт хийх цаг болсон. Морио унахаараа хийморь нь сэргэдэг, морьтойгоо дэндүү сайхан  зохицдог ард түмэн Монголчуудаас өөр байхгүй гээд хэлчихэд буруудахгүй ч та бидний зэрлэг цэнгэл хэрээс хэтэрчихээд байна. Монгол хүн морь хоёрын харилцаа хэдэн зууны тэртээгээс өдийг хүртэл хамт явж, агуу түүх бүтээсээр  ирсэн нь үнэн. Монголчууд бид техник технологийн нөлөөнд автаж, нүүдэлчин өв соёлоосоо бага багаар холдсоор байгаа одоо үед Монгол хүн, морь хоёрын харилцаа зугаа цэнгэл, ашиг хонжоо хайсан хэрэгсэл болж, аргамаг хүлгээ нэгэн төрлийн бизнесийн хэрэгсэл болгож, монголын ирээдүй болсон бяцхан үрсийнхээ  амиар аймшигтайгаар наадсаар байгааг олон талаас нь нягталж, сайтар ярилцах учиртай.    

Эмзэглэл

Өнөө цагт мориныхоо уяа сойлгыг тааруулж үзээгүй мөртлөө хамаг гавъяа цолыг нь  өөртөө наадаг “машинаасаа бууж үзээгүй  уяачид” дэндүү олширсон. Мөнгө гэдэг хүчирхэг зэвсэг гарт нь байгаа цагт улс, аймгийн алдарт уяач болох боломж  хот газар өссөн, морины талаар дэндүү “жул”  мэдлэгтэй  нэгэнд ч нээлттэй болжээ.

2014 он гарангуут Монгол Улсын Тод манлай уяач цолоор Батлан хамгаалахын сайд “Ажнай” Д.Бат-Эрдэнэ, Манлай уяач цолоор УИХ-ын дэд дарга, МАН-ын дарга М.Энхболд, “Авзага трейд”-ын П.Мэндбаяр, Дамбын Хишигжаргал нар тодорч түмний гайхшралыг барсан. Ямар сайндаа л 2014  онд Улсын алдар цол авсан 19 уяачын талаар Э.Бат-Үүл баатар “Бид энэ хамжлагыг өөхшүүлэх хэрэггүй. Тэртээ тэргүй энэ 19 хүний хэн нь морь уядаг, уядаггүйг бүгд мэдэж байгаа. Төрийн шагнал, цолыг мөнгөөр худалдаж авч байгаа энэ үйл явдлыг таслан зогсоох хэрэгтэй”  хэмээн аргаа барсан байдалтай хэлж байсан билээ.

Түүнээс гадна мөнгөтэй хүн лаагаа иднэ үү луувангаа  мэрнэ үү маньд хамаагүй ч гэлээ өөрийнх нь алдар нэрийг дуурсгаж яваа ажнай хурдан хүлгээ амьд амьтан гэдгийг мартаж, машин техник мэтээр хандах болсон нь үнэхээр эмзэглэмээр зүйл. Хүнийг адуунаас дор үзэж, үнэлж байна гэсэн хүмүүсийн шүүмжлэл үнэн ч гэлээ Монгол эр хүний хийморийн дарцаг болсон хурдан хүлгийн талаар тэр бүр яригддаггүй. Жилд болдог 300 орчим наадамд дунджаар 700 гаруй хурдан хүлэг үрэгддэг гэсэн судалгааг Амьтны эрхийг хамгаалах сан, Үндэсний мал эмнэлгийн холбооныхон гаргасан байна лээ. Энэ нь өвсөөр хооллодог хурдан морь ховордож, тусгай бэлдмэлээр бордуулж, тариа шахуулдаг болсонтой холбоотой гэж учир мэдэх хүмүүс ярьж байгаа. Уурын галт тэргэнд нүүрс хийхийн хэрээр хурдалж, ачаалал нь ихэдвэл дэлбэрдэгтэй яг адил элдэв төрлийн эм тариа шахуулсан морины бие цаашид давхих тэнхэлгүй болсон ч гэлээ тариулсан сэргээшнийхээ нөлөөгөөр зогсохоо мэдэхгүй хурдалдаг байна. Мэдээж морь гэдэг амьтан амьд организм учраас ачааллаа даахаа болиод ирэхийн цагт доторх эрхтэн нь уурын зуухтай  адил болж,  тарчилж үхэх нь ойлгомжтой.

Харин барианы зурхайд амьд ирсэн хэсэг нь гурван жил л уралдах настай болдог гэж ярих  юм билээ. Иймээс зугаа цэнгэл, алдар нэрийн төлөө, эр хүний хийморь болсон аргамаг хүлгээ зольж байгаа нь үнэхээр сэтгэл эмзэглүүлмээр зүйл. Өнгөрсөн жилийн наадмаар л гэхэд барианы зурхайн наах нь талд морь бахардаж унахыг би өөрийн нүдээр харсан юм. Унаач хүүхэд мориныхоо эмээлийг тайлж, хамгаалалтын хоёр цагдаа ирээд аврахыг оролдсон ч хэдийнэ хожимдсон байлаа. Удалгүй уяач нь ирж амьсгал хураасан мориныхоо дэл сүүлнээс хайчлан аваад хазаарыг нь тайлж ч амжаагүй байхад хогны машин ачихаар ирж байгаа юм. Угтаа бол энд хамгийн түрүүнд мал эмнэлэгийнхэн ирэх ёстой л доо. Эрдэнэт буян, ажнай хүлгээ хог мэт ачсан энэ үйл явдал Хүй долоон худагт хуран цугласан наадамчин олны сэтгэлийг ихээр эмзэглүүлсэн ч унаач хүүхэд, уяачийн дэргэд юу базаах билээ.

Уяачийн харамсаж байгаа царай, эмээлээ тэврээд алхаж буй хүүгийн тэр дүр зураг үнэхээр өрөвдөлтэй, сэтгэл зүрхийг зүсэх шиг л болсон юм даг. Магадгүй энэ үйл явдлын цаана морины талаар мэдлэг маруухан тариа шахахыг шаардаж, үүрэг даалгавар өгчихөөд сууж байдаг “машинаасаа бууж үзээгүй уяач” байхыг үгүйсгэхийн аргагүй. Тиймээс өнөөгийн хурдан морины уралдаан бидний төсөөлдөг шиг байхаа больжээ. Хурдан моринд тариа шахаж алдаг увайгүй энэхүү үйлдэлд холбогдох байгууллагууд нь анхаарлаа хандуулах зайлшгүй шаардлагатай байна. Тал нутгийнхаа шимт өвсөөр хооллодог тэнгэрийн үнэртэй Монгол адууны жинхэнэ уралдаан хэзээ эргэн ирэх юм бол. 

  Эмгэнэл

Сүүлийн үеийн уралдаанууд хурдан морины гэхээсээ илүүтэйгээр машины уралдаан болон хувирч, яг л гольф шиг баячуудын зугаа цэнгэлийн хэрэгсэл болон хувирсан.  Хурдан моринд тариа шахаж, уралдааны талбайд үрэгдэх нь ингээд дүүрч гэж бодъё, гэтэл эрдэнэт хүн, бяцхан үрсийн бие цогцос хутганы ирэн дээр давхиж, амиа алдах тохиодол ихэслээ. Ухаан орж ч амжаагүй, амьдралын амтыг мэдэрч ч үзээгүй нялхаараа шахуу хүүхдүүд унаач хэмээх “торгуулын салаанд” харьяалагдаж, сард ердөө 180-хан мянган төгрөгний төлөө амь насаа гаргуунд гаргана гэдэг нь тэвчишгүй хөдөлмөр мөн. Өнгөрсөн оны Улсын баяр наадмаар л гэхэд орон даяар 200 гаруй хүүхэд мориноос унаж бэртсэн гэх мэдээлэл байна. Үүн дээр жижиг том нийлсэн наадмуудын үеэр гэмтэж бэртсэн хүүхдүүдийн тоог нэмбэл хэд хүрэх юм бүү мэд.

Өнгөрсөн оны “Дүнжингарав 2013” уралдааны үеэр л гэхэд 10 гаруй хүүхэд мориноос унаж хүзүүний хугарал, тархи, нүд, тулгуур ясны хүнд гэмтэл авч байж. Мөн тус уралдааны үеэр мориноосоо унасан хүүхдийг машин дайрсан гэх мэдээлэл ч гарч байсан. Дорноговь аймгийн Улаанбадрах суманд есөн настай хүү мориндоо чиргүүлдэн амиа алдсан аймшигт хэрэг ч гарсан. Угтаа бол Монголчууд өвлийн цагт мал, хүүхэд хоёрыг зовоохгүйн тулд хурдан морины уралдаан явуулахыг цээрлэдэг байсан. Ер нь эрүүл ухаанаар бодоход өвлийн тэсгэм хүйтэнд мориор уралдана гэдэг, хүүхэд битгий хэл нас биед хүрсэн хүнд ч туйлын хүнд гэдэг нь ойлгомжтой.

Ёстой л нөгөө  хошин шогчдын  нус нь дээшээ суга хөлдөж, хавар болохоор гийнгоо нь гэсдэг гэдэг шиг хацраа хайруулах, хуруу гараа хөлдөөх бол энгийн үзэгдэл болчихсон. Эндээс нэгэн хачирхалтай зүйл ажиглагдаж байна. Хурдан морь унаач хүүхдүүдийн төлөө хотын  бид гаслаад байхад төрүүлсэн эцэг, эх нь яагаад тэгтлээ санаа зовохгүй байцгаана вэ. Уяачдын амлалт, унаач хүүхдийнх нь сарын 180 мянган төгрөгийн цалин амьдралд нь хүрэлцээтэй байна гэж баймааргүй л юм. Хөдөөний хүний цайлган зан, аль эсвэл малчин эцэг эхчүүдтэй хийсэн уяачдын  хатуу тохироо, ядуу зүдүү, боловсролгүйгээр нь далимдуулсан маш том тархи угаалт яваад байгаа нь эндээс харагдаж байна.

Монгол Улсын Засгийн газраас хурдан морины унаач хүүхдийн аюулгүй байдлыг хэлэлцэн өвлийн хурдан морины уралдааныг хориглосон ч 2013 онд  улсын хэмжээнд 10 гаруй  уралдаан болсноос өвлийн уралдааны  үеэр   гурван  хүүхдийн эрдэнэт амь эрсэдсэн эмгэнэлт үйл явдал тохиосон. Унаач хүүхдүүдийг НҮБ-аас хүүхдийн тэвчишгүй хөдөлмөр хэмээн шүүмжилдэг ч хурдан морийг хүүхэд унах нь эртнээс нааш улбаалан ирсэн өв соёл учраас шууд хориглочихно гэдэг бас л асуудалтай нь тодорхой. Гэхдээ хичнээн өв соёл, уламжлал байлаа ч Монголын ирээдүйн нэгээхэн хэсэг болсон хүүхдүүдээ эрх дархтай хэсэг бүлэг эрхмүүдийн зугаа цэнгэлийн боол болгочихоод  юу ч болоогүй мэт хараад сууцгаах нь  үнэндээ эмгэнэл болчихоод байна. 

Монгол Улсад хүчин төгөлдөр үйлчилж байгаа бүх хуулиудаас ганцад нь л унаач хүүхдийн эрхийг хамгаалсан  заалт бий. Энэ нь 2003 онд батлагдсан Үндэсний их баяр наадмын тухай хуулийн 12-р зүйл дээр байдаг “Баяр наадмын хурдан морийг 7-гоос дээш насны хүүхэд унах бөгөөд ослыг даатгуулсан байна” гэсэн ганц өгүүлбэр юм. Мөн Засгийн газрын 2005 оны 119-р тогтоолоор батлагдсан“Үндэсний их баяр наадмын дүрэм”гэж бий. Тус дүрэмд хурдан морины уралдааны бэлчээр, худаг ус, морьтой холбоотой асуудлыг зохицуулж өгөхөөс гадна унаач хүүхдүүдийг ослын даатгалд заавал даатгуулах ёстой, тусгай хамгаалалтын хувцас хэрэглэл, түүн дотроо малгай, цээживч, өвдөг тохойны болон гуталд таарсан хамгаалалт зэргийг хангасан эсэхийг шалгах зэрэг заалтууд бий. Одоогоор энэхүү дүрмийг дагаж мөрддөг ч гэлээ нүглийн нүдийг гурилаар хуурав гэдэг шиг дугуйт тэшүүрийн дуулга, өвдгөвч, тохойвчоор аргацаалан, бүхэл бүтэн хүний амийг 100-хан мянган төгрөгөөр даатгуулж байна. Тэгсэн хэрнээ хурдан морио 800 саяар даатгуулсан  хүний үнэргүй уяач баячууд УИХ-ын танхимд эвшээлгэж сууна.

Өнөөдрийнх шиг ийм эмгэнэлтэй тогтолцоо хүний эрүүл мэндийг юман чинээ тоохоо больсон хэсэг бүлэг эрхмүүдийн өөрсдийнх нь хүүхдүүд унаач болсон цагт л арилах байх. Уг нь 2011 онд Монголын Хүүхдийн төлөө үндэсний газар, Морин спорт, уяачдын холбоотой хурдан морины унаач хүүхдийн тухай санамж бичигт гарын үсэг зурсан юм билээ. Гэтэл санамж бичиг хүүхдийн эрхийг хамгаалахаас илүүтэйгээр хувцас хэрэгсэл өмсгөх, насны хязгаар заах зэрэг бэлэг тэмдгийн өөрчлөлт болж  хувирсан.

Хүний эрхийн үндэсний комиссынхон хүүхдийн тэвчишгүй хөдөлмөрийн тоонд хурдан морины унаач хүүхдийн асуудлыг оруулахаар эрчимтэй ажилласан ч Монголын төрт ёсны уламжлал яагаад хүүхдийн тэвчишгүй хөдөлмөр болчихдог юм хэмээн эрх мэдэлтнүүд хүлээж аваагүй. УИХ-ын эмэгтэй гишүүдийн бүлэг Монгол Улсын Ерөнхий сайд, Хүүхдийн төлөө үндэсний зөвлөлийн тэргүүн Н.Алтанхуягт хандан  шаардлага хүргүүлснээр зарим нэгэн өөрчлөлт  хийгдсэн ч шинэчлэл болоогүй.

Зөвхөн 2013 оны эхний долоон сарын байдлаар найман хүүхдийн амь насыг авч одсон ч эрх барих байгууллагууд энэхүү асуудалд төдийлөн анхаарлаа хандуулаагүй. УИХ-ын эмэгтэй гишүүдийн  санаачилсан хуулийн төсөлд морьддоо сэргээш, тариа шахдаг уяачдыг илрүүлж арга хэмжээ авах талаар огт дурсаагүй байсан. Баталсан хууль  нь гууль болж хувирдаг манай улсын хувьд  хуулийн хэрэгжилтийг хянан цагддаг тусгай  албад байхад ч буруудах зүйлгүй. Аливаа хуулийн хэрэгжилт хүний ухамсраас ихээхэн хамааралтай учир уяачид ч тэр, үр хүүхдээ өгч явуулж байгаа эцэг эхчүүд ч тэр дор бүрнээ үүргээ ухамсарлаж, хамгийн гол зүйл болох унаач хүүхдүүдийн амь нас, аюулгүй байдалд  шинэчлэл хийх цаг болсон.

Д.Энхтүвшин

 

Энэ мэдээ танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
    АНХААР! Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууныг баримтална уу. Ёс бус сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Мэдээний сэтгэгдэлд www.mongolcom.mn хариуцлага хүлээхгүй.