Морин өртөөг асар уудам нутагт монголчууд ашиглаж байсан нь үнэн боловч анхдагч нь биш

Twitter Print
2022 оны 07-р сар 21-нд 08:50 цагт
Мэдээний зураг,

Монголын радиогийн уран бүтээлчдийн бэлтгэсэн "Өртөө үүссэн түүх" хэмээх баримтат танин мэдэхгүйн нэгэн сайхан нэвтрүүлгээр Их Монгол улсын далай хаан Өгэдэйн байгуулсан морин өртөөг голлон ярив. Бүр Хүннүгийн үед өртөө байсан талаар ч баримт ишлэн дурдаж байна. Энэ бүхнийг сонсоод, зарим нэгэн зүйлийг нэмж хэлмээр санагдлаа.

Бид морин өртөөг зөвхөн Өгэдэй хаантай холбож, дэлхийн түүхэнд монголчууд анх удаа өртөөг бүтээсэн мэт ойлгож, гадныханд энэ тухайгаа сайрхан ярьдаг нь үндсэндээ буруу юм. Морин өртөөг асар уудам нутагт монголчууд ашиглаж байсан нь үнэн боловч анхдагч нь биш билээ.

Анхны морин өртөөг Месопотамийн сүмерчүүд 8-9 мянган жилийн тэртээ хоёр мөрний хөндийд ашигласан агаад тэдний морьд жижиг, хөнгөн шуурхай байснаас pony-express гэсэн үг гарсан байна. Дэлхийн соёл иргэншлийн түүхийг судалж үзсэн хүмүүст "Морин өртөөг монголчууд байгуулсан" гэж яривал зочино буй за. Харин "Монголчууд хамгийн уудам нутгийг хамаарсан морин өртөөг анх байгуулсан" гэж тодорхой хэлбэл болно биз ээ. Үүнийг сайн ялгаж, салгаж ярихгүй бол өөрийгөө эвгүй байдалд оруулна буй за.

Өгэдэй хааны морин өртөө бол найман зууны тэртээ байсан зүйл билээ. Өвөг эцгийн үед ч морин өртөө байсан агаад тэд маань өртөөний улаа залгуулж явсан учир бид эл түүхийг сайтар мэдэх хэрэгтэй.

Манай дээдэс Гардийн өртөөнд улааны алба залгуулдаг байжээ. Энэ өртөө бол өнөөгийн Өвөрхангай аймгийн Хайрхандулаан сумын Гардийн хадны хавьд байсан юм гэнэ. Түүний зүүн талд Хар нүдэнгийн өртөө өнөөгийн Тарагт сумын Туяа бригадын ойролцоо байжээ. За тэгээд түүнээс зүүн тийшлэх тутам Хадатын, Онгийн, Үнэгтийн, Зээрэнгийн гэх мэт 12 өртөө өнгөрч, Сайр усны өртөө хүрэхэд энэ өртөө нь доошоо Бээжин, дээшээ Да хүрээ хүрэх төв өртөөний зангилаа болдог байжээ.

Гардийн өртөөний баруунтаа Таацын голын хөвөөнд Таацын өртөө байжээ. Муруйн гол, Нарийны голоор нутаглаж байсан хамаатнууд тэнд улаа залгуулдаг байж. Таацын өртөөнөөс Шаргалжуутын өртөө хүрэх замд Хондогонуудын (Худаг урт болов уу) өртөө гэж байжээ. Хондогонуудын өртөө гэдэг Эрдэнэ бандидын хошууны нэг хондого, Сайн ноён ханы хошууны нэг хондого нийлж, дундаасаа гаргасан өртөө байсан ажээ.

Хондого гэдэг нь тал сум юм. Нэг хошуу нь гурван сум нэг хондогоос голдуу бүрддэг байсан гэнэ. Баянзүрх хайрханы өврийн Ламын гэгээний Соёлыг бадруулах хийдийн зүүн талаар урсах Шаргалжуутын гол баруун хойноос урсаж ирэх Түйн голтой нийлэх уулзварын өмнөхөн Шаргалжуутын өртөө байсан гэдэг. Энэ хавийн нутаг нь хожим засаг захиргааны өөрчлөлтөөр Жаргалант сумыг хуваахад Баянхонгор аймагт орсон тул хүмүүс ялгаж салгах гэж хөөрхөн будилдаг билээ. Түйн голынхоо хөвөөнд Түйн өртөө байсан агаад манай хамаатангуудын алба барьж байсан хамгийн цаад тал нь тэр юм. Түйн өртөөнөөсөө 9 өртөө яваад, Адуунчулууны өртөөгөөр шувтарч, Сайн ноён хан аймгийн баруун зах хүрдэг байжээ.

Энд дурдагдсан бүх өртөө бол харчин өртөө юм. Халх өртөө нь харчин өртөөнөөс хошуу хошуундаа салбарласан өртөө жижиг байсан гэдэг. Харчин өртөөнд Манжийн төрд итгэл бүхий харчин даамал, цахар цэрэгтэй суугаад, улаа залгуулагчидтай харгис хэрцгий харьцаж байсанд нутгийн ардууд тэдэнд дургүйцэж, "Харчин, цахар хүн биш. Халдаганы мах мах биш" гэдэг үгийг өширхөн гаргасан ажээ. Энэ бүгд саяхны түүх агаад багадаа өвгөд хөгшдөөсөө сонсож байсан юм шүү. Бид ядаж гурван үеийнхээ түүхийг баттай сайн тодруулж хойч үедээ үлдээмээр байна.

Ш.Баатар

2022.7.17

Жич: Л.Юндэнбат гуайн олж тодруулсан өртөөний зураг

 

Энэ мэдээ танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
    АНХААР! Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууныг баримтална уу. Ёс бус сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Мэдээний сэтгэгдэлд www.mongolcom.mn хариуцлага хүлээхгүй.
    • Зочин

      (103.26.194.6) 2014-03-18 23:55
      • 0
      • 0

      зайлуул даа жирэмсэн эхийн шээх газраас гарч үзээгүй гэж үүнийг л хэлж байсан байх даа өвгөд минь

      Хариулах

    • Зочин

      (103.26.194.17) 2014-03-17 22:41
      • 0
      • 0

      чи тэнэг юм уу хаашаа юм

      Хариулах

    • Зочин

      (89.228.233.85) 2014-03-17 21:08
      • 0
      • 0

      тэнэгтээд л байгаарай.....

      Хариулах