Говийн ноён Догшин хутагт Данзанравжаа

Twitter Print
2017 оны 04-р сар 14-нд 13:12 цагт
Мэдээний зураг,

Ноён хутагт 1803 онд одоогийн Дорноговь аймгийн Хөвсгөл сумын нутаг Дулаан хар уулын баруунтайх шанданд ядуу зүдүү амьдралтай Дулдуйтын ганц хүү болон мэндэлсэн гэдэг.

Ээж нь төрөхийн гэмээр нас барж, аав нь хүүгээ хөтлөн амьтан ах дүүсээс гуйлга гуйн өсгөжээ.

Равжаа хутагт хар багаасаа цовоо сэргэлэн нэгэн байсан нь долоохон настайд нь тохиолдсон үйл явдлаас тодорхой байдаг. Аавыгаа даган ноёны хуриманд очтол бороо орж, хүүгийн суусан үүд хавиар хуурай атал гэрийн хоймор тал усанд автжээ.

Найрчид бяцхан хүүгээр тоглоом шоглоом хийтэл:

“Үүл нь гараад бороо орохын цагт

Үүд гэмээнэ хоймор юуны ялгаа вэ

Үйл нь байгаад үхэхийн цагт

Хөгшин гэмээнэ залуу юуны ялгаа байх вэ” гэж часхийтэл хариулан тэднийг дуугүй болгож, “Хурмаст тэнгэр” гэдэг алдарт дуугаа зохион дуулсан байдаг.

Ноён хутагт говийн нутгуудад сүм хийд олноор нь барьж байгуулсан төдийгүй нутгийн уул усыг шинжин судалж, далд баялгийг нь тодорхойлж, ирээдүйн хөгжлийн дүр зургийг дүрслэн үлдээсэн нь энэ цагт олон баримтаар яв цав батлагдаж түүний агуу зөнч гэдгийг хөдөлбөргүй нотолж байна.

Тэрээр халуун эх оронч, бүсгүй хүний гоо үзэсгэлэн, төгс нандин чанарыг алдаршуулагч, урлагийн суут зүтгэлтэн байсан нь бүтээл туурвил, сургаал номлолоос нь харагддаг.

“Үлэмжийн чанар”, “Бардан сэргэлэн бор”, “Түвшин сайхан” зэрэг ная гаруй гүр дуулал, “Цагийн жамыг тодруулагч цаасан шувууны үлгэр”, “Ичиг ичиг”, “Ертөнц авхайн жам” зэрэг түмнээ алдаршсан шүлэг олныг туурвисан. “Саран хөхөөний намтар” жүжгийг найруулан тавьсан зэргээс Равжаа хутагт ширгэшгүй авьяастай, дундаршгүй эрдэмтэй, Монгол сэхээтний том төлөөлөл болох нь тодордог.

Ноён хутагт 53 наслахдаа нэг хүн битгий хэл нэлээд хэдэн хүн хийж болохуйц бүтээлийг туурвисан билээ. Равжаа судлалын төвийг саяхнаас Олон улсын Равжаа судлалын төв болгон өргөжүүлж Англи, Америк, Канад, Орос, Унгар, Чех, Япон, Хятад, Буриад эрдэмтэд гүнзгийрүүлсэн судалгаа хийж байна. Түүний 205 жилийн түүхт ойн хүрээнд олон улсын Равжаа судлалын эрдэм шинжилгээний хурлыг хийнэ.

Мөн Хутагтын “Алтан дигваранз” гэдэг шагналыг бий болгосон. Мөнгөн хүрээтэй оюу чулуун дээр суулгасан, дөрвөн цэнгийн алтан дигваранзийг 999 ам.доллар дагалдана.
Дигваранз нь хутагтын өөрийнх нь номын гарын тамга байсан домогтой. 2009 оноос эхлэн яруу найраг, тайз дэлгэцийн чансаатай томоохон бүрэн хэмжээний бүтээл туурвисан зохиолчдод олгож байхаар болжээ. Уг шагналыг хоёроос гурван жилд нэг удаа олгох аж.

Мөн Дорноговьд “Равжаа” төв цогцолбор, “Саран хөхөө” театрыг барихаар ажлаа эхлүүлсэн гэж Равжаа судлалын төвийнхөн ярьж байсан. Равжаагийн бүтээлүүдийг дэлхий дахинд алдаршуулахаар яруу найргийн бүрэн түүвэр гэж нэрлэгддэг “Үлэмжийн чанар” түүврийг нэгэн англи залуу дөрвөн жилийн турш орчуулсан байна. Тэрээр интернэтээс Равжаагийн тухай уншаад гэрээсээ ч гаралгүй түүний зохиолыг шимтэн орчуулсан аж. Хамрын хийдийг газрын, сансрын, номын хүчний төв гэж үзээд Равжаа судлалын төвөөс хамгаалалтад авч дэлхийн соёл бясалгалын төв болгох гэж байгаа юм билээ. Ноён хутагтын ямар хүн байсан гэдгийг уран бүтээл, зохиол намтарт дурсагдсан, орон нутгийн хүмүүсийн дунд үлдсэн домог, ярианд тулгуурлан шүтээн хөргийг бүтээх ажилыг эхлүүлжээ.

Бага наснаасаа өнчрөл ядуугийн зовлон үзсэн боловч өөрийн авъяас билгээрээ олонд хүндлэгдэж 9 настайдаа Говийн догшин ноён Хутагтын Y дүрд өргөмжлөгджээ. Данзанравжааг 7 нас хүрэхэд нь манжуудаас нууж “ноён цорж лам” гэдэг нэр зүүгээд тамга бариулсан боловч Манжийн хаан мэдээд шарын урсгалын гурван оргил болох Далай лам, Богд гэгээн, Банчинбогд нарыг явуулж шалгуулахаар болж, хэрвээ худал бол цаазлаад ир хэмээн цэрэг дагалдуулжээ.

Шашны гурван тэргүүн шалгахаар ирээд түүнийг хүлээн зөвшөөрч мандал өргөсөн учраас Манжийн хаан яаж ч чадалгүй амьд үлдээсэн гэдэг. Данзанравжаа 16 нас хүртэл буддын шашныг судалсны эцэст Нимава ёсон буюу улааны урсгал Монголд илүү тохирно гэж үзээд дэлгэрүүлэх ажилд зүтгэжээ. Нэг талаас бурхны хойд дүр гэгдэх, нөгөө талаас төрөлхийн авъяас билэг танхай заяасан энэ хүн 54 наслахдаа Монголын говь төдийгүй, Дорно дахинд алдаршсан соён гэгээрүүлэгч хүн байжээ.

Данзанравжаа яруу найрагч, ая зохиогч, жүжгийн зохиолч, хөгжмийн зохиолч, найруулагч, зураач хүн байжээ. Тэрбээр 300 гаруй яруу найраг, жүжгийн зохиол 10 дэвтэр, дууны бүтээл 100 гаруйг зохиосон. Монгол хэлээр 200 гаруй бүтээл, төвд хэлээр 180 орчим зохиол бичжээ. Гадаадын эрдэмтэн судлаачид Данзанравжааг Монголын нийгмийн амьдралыг шинэчлэгч, урлаг соёлын гарамгай зүтгэлтэн, их соён гэгээрүүлэгч хэмээн судалгааныхаа бүтээлд олонтаа дурьдаж, ийм богино наслахдаа амьдарсан хугацаандаа амжихааргүй их зүйлийг бүтээжээ хэмээн гайхан биширдэг билээ.

1830 онд анхны театр “Намтар дуулах дацан”-г байгуулж “Саран хөхөө” хэмээх алдарт зохиолын нэрэн доор “Эзэн Чингис”, “Мандухай хатан” гэх мэт жүжгийг тоглуулан түүнийгээ нүүдэлчдийн өвөрмөц театр болгож, жүжгийн тоглолтоор дамжуулан монголчуудад түүхийг нь таниулдаг байжээ. Зохиолоо өөрөө бичиж найруулан, дүрд тоглох хүмүүсийг сонгож бэлтгэл сургуулилт хийлгэн, тайзны зургаа өөрөө зурж, жүжгийн ая дуу зэргийг зохион хөгжмийн бүтээл болгож байжээ. Хөгжимчдийг цуглуулан тоглуулж өөрөө удирдаж байсан гэдэг. Авъяаслаг зураач, оёдолчдыг театртаа ажиллуулж цалинд нь хонь, будаа зэргийг өгч урамшуулдаг тухайн үеийн “ажил олгогч” байсан юм. Данзанравжаа архитекторч хүн байсан бөгөөд 1820 онд 17 насандаа Өвөр Хамар гэдэг газар Хамрын хийд, 1840 онд Өмнөговийн Ханбогдод “Галбын гурван хийд” гэж алдаршсан Дэмчогийн хийд, Цагаан толгойн хийд, Эрээтийн хийд гэх мэт нийт 8 том хийдийг бариулж, зураг төсөл бүгдийг өөрөө гаргажээ.

Хамрын хийд нь Данзанравжаагийн гол өргөө маягтай бөгөөд түүний эдлэл хэрэглэл, ном уншлага, сүм дацан, сургууль зэргийг дэргэдээ агуулсан том суурин газар байв.

Данзанравжаа гүн ухаанч хүн байсан бөгөөд нэг боть гүн ухааны зохиол туурвижээ. Хамарын хийд болон Дэмчогийн хийд буй газрыг дэлхийн эрчим хүчний цэг буюу Шамбалын орон гэж үздэг бөгөөд энэ нь “оюуны орон” гэсэн үг юм. Хүн өөрийн оюун ухаан, сүнсний тусламжтайгаар Шамбалд зорчиж маш их энерги авах боломжтой хэмээн сургадаг. Равжаа хутагт Шамбалын оронд зорчих хоёр суваг бий, түүний нэг нь Монголын говьд, нөгөө нь Төвдийн Хайлаас ууланд байдаг хэмээн бясалгажээ.

1845 онд өөрийн байгуулсан Хамарын хийдийн архан талд нэг овгор шороон дээр суугаад Шамбалын ерөөл уншиж, “энд ирсэн хүн дараа төрөлдөө Шамбалын оронд очиж надтай уулзах ерөөл тавилаа” гэж айлдсан байдгаас үзвэл Монголын говьд дэлхийн энергийн цэг байгаа гэдгийг урьдчилан мэдэж байжээ. Хутагтын шүтдэг шүтээн нь эмэгтэй хүн, уран зураг, хун шувуу, яруу найраг, дигваранз буюу хилэнцэт хорхой байсан гэдэг.

Хилэнцэт хорхой бол гүн ухааны бэлгэ тэмдэг бөгөөд уурлахаараа өөрийгөө хатгаж алдаг хорхой ажээ. “Хүн өөрийнхөө алдааны учрыг дотроосоо хайх ёстой” гэж шавь нартаа сургадаг байсан байна. 1840 оны үед говь нутагт хүн амины хэрэг нэлээд гарсанд сэтгэл нь зовж ардуудаас хутга мэс цуглуулан хайлуулж хамгийн сайн дархан хүнээр “Түмэн мэст бурхан”-ыг бүтээлгэж, тарни шид шингээжээ. Тэр цагаас хойш цаг бусын үхэл багасаж ард иргэд нь амар жимэр суух болсон гэдэг.

Данзанравжаа багш, соён гэгээрүүлэгч хүн байжээ. Ард олныг харанхуй мунхагаас гаргахын тулд хийд дээрээ тусгай сургууль байгуулж эр, эм хүнийг адилхан сургаж, нарийн мэргэжилд сургаж байжээ. Одоогоор бол дөрөвдүгээр ангийн боловсрол эзэмшсэн төгсөгчиддөө “Оюуны лянхуа хагас дэлгэрэв” гэдэг дардас, сайн сурсан сурагчдад “Оюуны лянхуа бүтэн дэлгэрэв” гэсэн дардас өгөөд номын сандаа ажиллуулдаг байжээ. Монгол эмэгтэйчүүдийг бичиг үсэгт сургаж нийгмийн амьдралд татан оролцуулсан төдийгүй бүсгүй хүнийг магтан дуулсан олон арван бүтээлийг туурвижээ. Хийдэд нь эмэгтэй лам нар хамт сууж ном уншдаг байсан бөгөөд тэднийг “ани” гэнэ. Говь нутгаар аялж явахдаа нутгийн бүх сохор, доголон эмэгтэйчүүдийг цуглуулаад тэднийг баясган хөгжөөдөг байжээ.

Данзанравжаа цэргийн жанжин хүн байжээ. Манжийн хаан Y ноён хутагтын явуулдаг оюуны соёлыг түгээх бодлогоос эмээдэг байсан учраас үйл ажиллагааг нь зогсоох гэж элдвээр оролдож, Манжид гарсан хятадын бослогыг даруулахаар “хил хязгаараас ирсэн цэргүүдийг хамгаалж дайнд яв” гэж цэрэг дайнд хүртэл явуулжээ. Чингис хааны хар сүлдийг авч явах гэтэл хориглосон учир Занабазарын Соёмбо бүхий шар тугийг манжийн шар туг шиг харагдуулаад авч явдаг байжээ.
Данзанравжаа эм найруулагч, эмч хүн байжээ. Тухайн үед Монгол орныг нөмрөөд байсан яр тэмбүүний нянг устгах, эл өвчнийг анагаах талаар тунгаасны эцэст үлэг гүрвэлийн яснаас эм гарган авчээ. Тэр эмээр олон хүнийг өвчнөөс нь салгасан ба өөрөө судас барьж тан найруулдаг байсныг гэрчлэх зүйлүүд олон үлджээ.

Ноён хутагтыг “согтуу ноён хутагт”, “догшин ноён хутагт” гэх зэргээр нэрлэдэг байв. Архийг рашаан болгон хүртдэг төдийгүй уух тусам оюун ухаан нь тэлж, эрдэм чадал нь тодорч улам олон янзын ид шидийг үзүүлдэг байжээ. Нэгэн удаа өөрийнхөө дотно шавь нарыг цуглуулаад вааранд ус хийгээд ном уншмагц ваартай ус буцлан оргилж гэр дүүрэн архи ханхалжээ. Тэгээд шавь нартаа хандан “та нар энэ хэмжээнд хүрч чадвал архи зооглож болно, энэ хэмжээнд хүрээгүй бол архийг бүү хүрт” хэмээн сургажээ.

Дэмчогийн хийдийг хятадуудаар бариулсан бөгөөд үнэ хөлсийг цалин цагаан мөнгөн ембүүгээр хангалттай сайн төлжээ. Хутагт шавь нартаа “Цагаан толгойтоос цагаан чулуу ачаад ир, замдаа нэг ч чулуу унагаж болохгүй шүү” хэмээн захижээ. Ачиж ирсэн цагаан чулуунууд нь Дэмчогийн хийдэд ирэхдээ мөнгөн ембүүнүүд болчихсон иржээ. Тэдгээр ембүүг хийдийг барьсан хятадуудад ажлын хөлс болгон өгсөн гэдэг.

1856 онд Манжийн хаан Данзанравжааг дарахын тулд түүний архинд дуртайг ашиглан нутгийн хөгшин ноёны бэлэвсэн хатнаар хор өгүүлжээ. Өөрт нь хор өгөх гэж ирээд байгааг мэдсэн атлаа “өрөөл бусдыг ингэж олон удаа зовоохоо больё, үхэх цаг маань ирсэн бололтой” хэмээгээд хортой архийг уучихаад, нөгөөх бэлэвсэн залуу хатанд зориулан “Ертөнц авгайн жам” гэдэг шүлэг бичээд нас баржээ. Манжийн хаан нас барсны маргаашнаас нь эхлээд бүх сургууль, театр, хийдийг нь хаалгажээ. Равжаа хутагтын дэргэд байсан Түдэв гэдэг тахилч лам эдэлж хэрэглэж байсан бүгдийг нь яаравчлан цуглуулж, шарилыг нь занданшуулаад Хамарын хийдэд хийж бунхан болгоод, Манжийн хуулинд байх “булш бунханд хүрч болохгүй” гэсэн заалтыг овжин ашиглаж хамгаалж авч үлдсэн түүхтэй.

Түдэв тахилчийн үр удам үе улиран Равжаа хутагтын өвийг хамгаалж ирсээр 1938 онтой золгожээ. Эд хэрэглэлийг нь 1500 авдарт багтааж хадан агуйд хийх, газарт булах зэргээр нуух гэж оролдсон боловч Дотоод яамныханд баригдан илэрсээр зөвхөн 68 авдар л үлдэж чадсан байна. Данзанравжааг ноёрхогч ангийн төлөөлөгч хэмээн үзэж, бүтээл ба намтар түүх нь олны хүртээл болохоос болгоомжилж түүний үлдээсэн өвийн зүйлсийг бүгдийг устгасан юм.

Эдүгээ Түдэв тахилчийн ач Алтангэрэл Сайншанд хотод 1200 гаруй үзмэртэй “Гиваадин Равжаалин” музейг байгуулж захирлаар нь ажиллаж байна. Гиваадин Равжаалин гэдэг нь “буянаар машид арвижин дэлгэрсэн орон” гэсэн утгатай ажээ. Музейд Данзанравжаагийн эдэлж хэрэглэж байсан эд зүйлс, хувцас хэрэглэл, хэвлэмэл зохиол бүтээл, эх гар бичмэлүүд, театрын хувцас хэрэглэл, макет, сүмийн сонин хачин эд зүйлсүүд, Тан улсын үеийн модон бар, энэтхэгийн их йогуудын уран зураг, Япон самурайн сэлэм, монгол урчуудын бүтээл зэрэг тэр үеийн дотоод гадаад хүмүүсийн бэлэглэсэн, бүтээсэн ховор нандин зүйлсийг дэлгэн тавьжээ.

2006 онд ЮНЕСКО “Данзанравжаагийн жанч халсны 150 жил” гэж тэмдэглэх шийд гаргаж, шүлгүүдийг нь англи хэл дээр орчуулсан билээ.

Y ноён хутагт Говийн ноён хутагтад нийт 7 дүр тодорсон байдаг. Нэгдүгээр дүр нь Агваангончиг 1622-1701, хоёрдугаар дүр Жамъяндамбийжанцан 1701-1745, гуравдугаар дүр Лувсанжамъянданзан 1745-1767, дөрөвдүгээр дүр Жамъян Ойдовжамц 1769-1803, тавдугаар дүр Лувсанданзанравжаа 1803-1856, зургадугаар дүр Дондовдамбийжанцан 1856-1875, долдугаар дүр Лувсандамбийжанцан 1875-1931 онд тус тус амьдарч байжээ. Эдгээр долоон хутагтаас өмнөх 33 дүр нь Энэтхэгийн йогч хүмүүс байжээ.

Эх сурвалж: Ч.Буянбадрах "Монгол орны лавлах" эмхэтгэл номноос

 

Энэ мэдээ танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
    АНХААР! Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууныг баримтална уу. Ёс бус сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Мэдээний сэтгэгдэлд www.mongolcom.mn хариуцлага хүлээхгүй.