Хэл, соёл, сэтгэлгээний шүтэн барилдлага хийгээд өрнө, дорнын сэтгэлгээний онцлогийн тухай цухас өгүүлэхүй

Twitter Print
2018 оны 03-р сар 10-нд 08:54 цагт
Мэдээний зураг,

М.ЧИМЭДЦЭЕЭ

Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн

Хэлбичгийн ухааны доктор (Ph.D), орчуулагч

Хэл, сэтгэлгээ, соёлын харилцан шүтэлцээ, холбоо хамаарлын асуудлыг эрдэмтэн мэргэд эрт дээр цагаас судалж, тэдгээр нь өөр хоорондоо харилцан шүтэлцэж, харилцан нөлөөлж, харилцан нөхцөлдөж байдаг зүй тогтлыг тайлж тайлбарласаар иржээ.

Эдүгээ эрдэмтэдийн дурдаж байгаагаар, сэтгэхүй хэмээх нь нийт хүмүүн төрөлхтөнд хамааралтай нийтлэг шинжтэй, харин сэтгэлгээ нь тухайн хэл-соёлт үндэстэн угсаатанд, заримдаа алив нэгэн бодгаль хүнд хамааралтай, түүний хандлага, үнэлэмжийн илэрхийлэл болдог, өвөрмөц онцлог, ялгаа заагтай байна.

Я.Цэвэл абугайн “Монгол хэлний товч тайлбар толь”-д СЭТГЭХҮЙ хэмээх үгийг “хүний онцгой чанар болох бодох, тунгаан бодох чадвар” хэмээн тайлбарлажээ. Харин СЭТГЭЛГЭЭ /СЭТГЭЛГЭ/ хэмээх үгийг “хүний төрөлхи чанараас гарч ирэх санаа” хэмээн тайлсан байна.   

Монголын аугаа их эрдэмтэн Бямбын Ринчен абугай “Төрсөн бие минь ондоо боловч, төв сэтгэлгэ инү нэгэн бус уу” хэмээн өгүүлжээ.

Монголын хэлшинжлэлийн нэрт эрдэмтэн Ж.Баянсан “Бид сэтгэлгээ гэдгийг латин гаралтай англиар mentality, оросоор менталитет гэдэг нэрлэлтэй дүйлгэн ойлгож байна” хэмээн дурдсан байдаг.

XIX зууны үеийн Германы нэрт хэл шинжлэлч В. Гумбольдт “Ард түмний хэл гэдэг бол тэдний оюун санаа юм. Ард түмний оюун санаа гэдэг бол даруй тэдний хэл юм” гэж тодорхойлжээ.

Монголын нэрт соён гэгээрүүлэгч Го.Аким абугай өнгөрсөн зууны 90-ээд оны дундуур бичихдээ, “...дэлхийд 2796 хэл байгаа аж. Чухамхүү эдгээр хэлний ард өөрийн өвөрмөц сэтгэлгээтэй, өөрийн өвөрмөц соёлтой ард түмэн байна гэсэн үг”  хэмээн дурдсан байна.

Хятадын эрдэмтэн Ван Дөчүнь “Бидний оршин байгаа ертөнц бол хэл соёл дээр тогтдог. Хэл болгон өөр өөр сэтгэлгээний тогтолцоог илэрхийлж, өөр өөр бодит байдлыг төлөөлж байдаг. Өөр хэлээр харилцдаг үндэстнүүд гэдэг бол өөр өөр ертөнц юм”  гэж тэмдэглэсэн байна.

Соёл хэмээхүй нь цар хүрээ нь өгүүлшгүй өргөн, агуулга хэлбэр нь үлэмж баян, нэн ээдрээ адармаатай нийгмийн үзэгдэл юм. Соёл нь тухайн үндэстэн угсаатны өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж, сэтгэлгээний онцлог, амьдралын хэв маяг, аж төрөхүй ёсон, сүсэг бишрэл, ёс суртахуун, зан заншил зэрэг олон талыг багтааж байдаг бөгөөд тухайн улс орны түүх, уламжлалтай салшгүй холбоотой ажээ.

Эрдэмтэн мэргэд эдүгээ хүртэл соёл гэж чухам юуг хэлэх тухайд нэг мөр яв цав тогтсон нэгдмэл нэгэн томъёолол дүгнэлтэд хүрч чадаагүй ажээ.    

“Британника” их нэвтэрхий тольд дурдсанаар дэлхийн улс орнуудын албан ёсны ном хэвлэлд 160 гаруй тодорхойлолт байдаг ажгуу. Зарим эрдэмтэн 250 гаруй тодорхойлолт байдаг тухай дурдсан байна. Хятадын зарим эрдэмтэн дэлхий даяар нийт 500 гаруй тодорхойлолт байдаг тухай өгүүлжээ. Энэ бүхнээс үзэхүл соёл хэмээхүй нь нэн өргөн утга агуулгатай, нийлмэл цогц ухагдахуун юм.       

Эрдэмтэд орчин үеийн соёл судлал, хүн судлалын ухааны үүднээс соёлын хэд хэдэн үндсэн шинжийг дурдаж, соёл болбоос нийгэмд дадаж хэвшихээс бус удамшлаар буй болдоггүй, аливаа нэгэн нийгэмлэгийн хамтын үнэлэмж байхаас бус хувь хүн дангаараа эзэмшдэггүй, соёл нь бүхэлдээ бэлгэдлийн шинжтэй байдаг гэхчлэн тодорхойлж байна.

Тэгвэл аливаа үндэстэн угсаатны сэтгэлгээ нь хэлэнд тусч, хэлээр дамжин илэрдэг байна. Үндэстний сэтгэлгээний хэв маяг, онцлог, шинж төрх зэрэг нь тухайн үндэстний хэл үүсэн бүрэлдэх хөрс суурь болдог ажээ. Тийнхүү хэлээр дамжин илэрдэг сэтгэлгээний хэв маяг, өвөрмөц онцлог, шинж төрх зэрэг нь тухайн үндэстний өвөрмөц соёлыг бүрдүүлнэ. Хэл нь соёлыг тээж өртөөлдөг, хэлний аливаа махбод нь соёлын тодорхой агуулгыг тээж агуулж байдаг. Хэл нь сэтгэлгээнээс хараат байж сая оршин тогтнодог, сэтгэлгээ нь хэл оршин тогтнох үндсэн хүчин зүйл болдог байна. Аливаа гадаад хэл сурах нь зөвхөн хэлний үйл ажиллагаа төдий бус, бас сэтгэлгээний үйл ажиллагаа хэмээн үздэг нь бас үүнтэй холбоотой юм.

Соёлын хөгжил цэцэглэл нь хэлийг улам баяжуулж, хэл баяжсанаар сэтгэлгээний цар хүрээ өргөжин тэлдэг шүтэн барилдлага, зүй тогтолтой ажээ. Тиймийн учир үндэстний сэтгэлгээ гэж үгүй аваас хэл гэж үгүй, хэл гэж үгүй аваас соёл гэж бас үгүй хэмээн үздэг. Сэтгэлээ, соёл, хэлний шүтэлцээ холбоог бид аль нэг тал нь үгүйгээр оршиж үл чадах гурвалжин дүрсний бүдүүвч зургаар дүрслэж болох юм.

Хэл нь соёлыг тээж өртөөлдөг бол соёл нь тухайн үндэстэн угсаатны түүхийг тээгч нь болдог байна.

Хятадын эртний түүх шастирт “Аливаа нэг улсыг мөхөөсүгэй хэмээвээс анх тэргүүнд түүхийг нь устгаваас зохилтой” хэмээн өгүүлсэн байдаг. Түүхийг нь устгахын тулд юуны өмнө түүнийг өртөөлөн тээгч нь болох соёлыг нь устгах шаардлагатай болно. Үг хэл, үсэг бичиг нь устсанаар соёл нь мөхөж, соёл нь мөхсөнөөр түүх нь устаж, түүх нь устсанаар бүхэл бүтэн үндэстэн улс мөхөж сүйрсэн гашуун үнэн хүн төрөлхтний түүхнээ цөөн бус байдгийг та бид мэднэ. Нэгэнт түүх үгүй аваас үндэстэн улс яахин оршин тогтнохсон билээ.

Өрнө, дорнын сэтгэлгээ, соёлын онцлог нь өрнө дахин хийгээд дорно дахины ертөнцийг үзэх үзэл, логик сэтгэлгээ зэргээр илрэхээс гадна аж төрөх ёсон, бичиг үсгийн уламжлал, мэндлэх авгайлах ёсон зэрэг ердийн соёлын түвшинд илэрдэг ажээ.

Хорвоо ертөнцийн бүхүй л юмс үзэгдэл ерөнхий-тусгай, хийсвэр-бодитой, бүхэл-хэсгийн харьцаанд оршдог хэмээн үздэг. Тэгвэл дорно дахины ард түмэн ерөнхий, хийсвэр, бүхэл талаас нь ургуулан сэтгэдэг, харин өрнө дахин эн тэргүүнд тусгай, бодтой, хэсгийн талаас нь сэтгэдэг ажээ. Өөрөөр хэлбэл дорно дахинд бүхэллэг сэтгэлгээ, өрнө дахинд задлаг сэтгэлгээ голлодог байна.

Дорно дахин бүхэлдээ нийлэг хэв маягаар сэтгэнэ, өрнө дахин бүхэлдээ задлаг хэв маягаар сэтгэнэ. Өөрөөр хэлбэл, дорно дахин “хоёрыг нэгтгэж нэг болгоно”, өрнө дахин “нэгийг задалж хоёр болгоно”. Өрнө дахин “толгой өвдвөөс толгойг эмчилж, хөл өвдвөөс хөлийг эмчлэх” буюу “ойг олж харахаас илүүтэй модыг олж харах” ажээ. Дорно дахин харин “толгой өвдвөөс хөлийг эмчилж, хөл өвдвөөс толгойг эмчлэх” буюу “модыг олж харахаас илүүтэй ойг харах” ажээ. Эндээс үзэхүл, дорно дахины сэтгэлгээний нийлэг хэв маягийн гол онцлог шинж нь аливаа юмс үзэгдлийг бүхэл цогцоор нь, түгээмэл хэлхээ холбоонд нь хардаг явдал юм.

Тухайлбал, Хятадын уламжлалт сэтгэлгээ соёлын хамгийн үндсэн ай ухагдахууны нэг болох “тэнгэр хийгээд хүний зохирол”-ын үзэл санаа нь дээр өгүүлсэн дорно дахины сэтгэлгээний нийлэг хэв маягийн хамгийн дээд, хамгийн төгс боловсронгуй илрэл гэж үздэг.

Японы Кейо Их сургуулийн эрдэмтэд нэгэн сонирхолтой сорил хийжээ. Хэсэг япон хүн, хэсэг америк хүнд модоор хийсэн цац суваргын дүрснүүд үзүүлж, эдгээр дүрсийг “daxes” гэж нэрлэсэн байна. Дараа нь дээрх хоёр хэсэг хүмүүст дахин хоёр өөр цар дээр тавьсан дүрснүүд үзүүлжээ. Нэг цар дээр нь модоор хийсэн элдэв хэлбэр дүрснүүд, нөгөө цар дээр нь өөр эдээр хийсэн цац суваргын дүрснүүд байж. Ингээд аль цар дээр хамгийн олон “daxes” байгааг асуухад америк хүмүүс тухайн дүрсийг ямар эдээр хийснийг нь үл анхааран, зөвхөн цац суваргын дүрсийг л онцолсон байна. Харин япон хүмүүс хэлбэр дүрсийг нь үл анхааран, зөвхөн модоор хийсэн дүрсийг нь онцолжээ.

Эндээс үзэхүл өрнийн хүн тодорхой нарийн талыг нь илүүтэй анхаардаг бол дорнын хүн бүхэл бүтцийн талыг эн тэргүүнд сэтгэдэг ажээ.

АНУ-ын Мичиганы Их сургуулийн сэтгэл судлаач эрдэмтэд өөр нэгэн сорил хийжээ. Судлаачид америк, хятад оюутнуудад нэгэн ижил зураг үзүүлж, харааны төвлөрлийг нь ажигласан байна. Уг зураг нь тодорхой нэгэн дүрс, арын суурь дэвсгэр зурагнаас бүтсэн байж. (Тухайлбал, их талын дунд яваа ганц арслангийн зураг гэх мэт) 

Америк оюутан гол дүрс буюу арслангийн зургийг анхлан ажиглаж байсан бол хятад оюутан дэвсгэр зураг буюу тал газрын зургийг анх түрүүнд ажиглаж, дараа нь гол зураг буюу арслангийн зураг дээр анхаарал нь төвлөрч байжээ.

Станфордын Их сургуулийн эрдэмтэд англи болон хятадын сонин хэвлэлд нийтлэгдсэн гэмт хэргийн тухай мэдээг харьцуулан судалжээ. Английн хэвлэл тухайн гэмт хэргийг бодгаль талаас нь, тухайлбал уг гэмт хэргийн онцлог, үйлдсэн арга зэрэг талаас нь мэдээлдэг бол, хятадын хэвлэл бүхэл талаас нь буюу гэмт хэргийн уг үндэс, хүмүүс нийгмийн харилцаа зэрэг талаас нь голчлон мэдээлдэг байна. Эндээс дорнодахин хийгээд өрнөдахины сэтгэлгээний бүхэллэг хийгээд задлаг шинжийг харж болно.

Эртний хоёр их сэтгэгч, гүн ухаантан Күнз, Сократ хоёрын эш сургаалаа номлодог арга ухааныг харьцуулж үзвээс дорно, өрнийн сэтгэлгээний ялгааг амархан олж харна хэмээдэг. Күнз болбоос шавь нар нь ямар нэгэн юмс үзэгдэл, эш ёсны тухай асууж, харин Күнз тайлж номлоно. Харин Сократ болбоос юмс үзэгдэл, эш ёсны тухай асуулт тавьж, шавь нар нь эрэгцүүлэн тунгааж, задлан шинжилнэ. Күнзийн сургаал номлолын гол цөм болох “Шүүмжлэл өгүүлэл” хэмээх ном бүхэлдээ шавь нар нь асуун лавлаж, Күнз сургаж номлох хэлбэрээр бүтээгдсэн байдаг нь чухамдаа бүхлээс хэсэг руу хандсан бүхэллэг сэтгэлгээний илрэл юм.

Дорно дахин хийгээд өрнө дахины цаг хугацаа, орон зай хийгээд хүмүүний овог нэрийг өгүүлэх илэрхийлэх арга нь үндсээрээ ялгаатай. Дорно дахины цаг хугацааны ухагдахуун нь он-сар-өдөр-цаг-хором гэж бүхлээс хэсэг руу хандаж өгүүлнэ, өрнө дахин яг эсрэгээр нь хором-цаг-өдөр-сар-жил гэж хэсгээс бүхэл руу нь өгүүлдэг. Орон зайн тухайд дорно дахин улс-муж-хот гэж харин өрнө дахин эсрэгээр нь хот-муж-улс гэж сэтгэнэ. Овог нэрийн тухайд дорно дахин овог-нэр гэж өрнө дахин нэр-овог гэж хэсгээс бүхэл руу сэтгэнэ. Хуруу даран тоо тоолоход дорнын хүн голчлон эрхий хуруунаас чигчий хурууны чигт, өрнийн хүн чигчий хуруунаас эрхий хурууны чигт тоолно. Бидний CV хэмээн англиар нь шууд нэрлэчихдэг болсон товч намтар түүх бичихдээ дорно дахин голчлон төрсөн он сар өдрөөс эхлэн одоогийн ажил хүртэл дараалуулдаг бол өрнийн жаяг журам нь үүний эсрэгээр хойноос нь урагшаа дараалуулдаг. Энэ бүхэн бол хэлэнд тусаж, хэлээр дамжин илэрч буй үндэстний сэтгэлгээний онцлог юм.

Эдүгээ тархи судлаач, сэтгэл судлаач, хэл шинжээч, соёл судлаач зэрэг олон салбарын эрдэмтэд, судлаачид хүний уураг тархины гүн нарийн нууц руу улам бүр гүнзгий нэвтэрч, хүний их тархины баруун тал бөмбөлөг, зүүн тал бөмбөлөг тус тусдаа үүрэг зорилготой болохыг нэгэнт баталжээ.

Их тархины баруун тал бөмбөлөг нь янз бүрийн дүр, уран дүрслэлийг эмхэлж цэгцэлдэг бол зүүн тал бөмбөлөг нь хэлний янз бүрийн дохио тэмдэгтийг голлон эмхэлдэг ажээ. Баруун, зүүн тал бөмбөлөгийн сэтгэлгээний хэрэглүүр нь харилцан өөр өөр агаад баруун тал бөмбөлөгийн сэтгэлгээний хэрэглүүр нь уран дүрслэл болохын учир ийм сэтгэлгээг дүрслэлийн сэтгэлгээ хэмээж болох ажээ. Зүүн тал бөмбөлөгийн сэтгэлгээний хэрэглүүр нь хэл болохын учир ийм сэтгэлгээг хэлний сэтгэлгээ хэмээж болох ажээ. Үсэг бичиг нь хүмүүсийн алхам тутамдаа хэрэглэдэг харилцааны хэрэглүүр болохын хувьд сэтгэлгээнд гүн гүнзгий нөлөөлдөг байна.

Өрнө дахины бичиг үсэг бу