Буриадууд Монгол угсаа гарвалтай биш юм гэнэ

Twitter Print
2018 оны 03-р сар 31-нд 17:40 цагт
Мэдээний зураг,

Буриадууд Монголчууд биш юм гэнэ. Шотландууд англи биш биз дээ. Украинчууд ч мөн орос бишийн адил Буриадуудыг яахаараа Монгол болгоод байдаг юм гэсэн үзэл бодол зарим буриадуудад байдаг байна. Тиймээс ч Буриадын үндэс угсаа, уг гарвалыг бүр ДНК-аар нь  тодруулах төслийг Буриадад энэ наймдугаар сараас эхэлж байгаа юм байна. Оросын анагаах ухаан биологийн агентлагийн Буриад дахь Холбооны физик-химийн анагаах ухааны шинжлэх ухаан клиникийн төв дээр явуулах уг судалгааг хүний төрөлхтний геномыг бүр макромолекулаар нь задладаг хамгийн сүүлийн үеийн өндөр өртөгтэй технологи ашиглан явуулах аж. 

Зөвхөн ганц хүний генийг судлахад хэдэн мянган доллароор үнэлэгдэх уг судалгааг Оросын хэд хэдэн бүс нутагт явуулаад байгаа бол Буриадуудын генийг судлах санаачилгыг долдугаар сарын 6-наас 9-нд Австрийн Вена хотод чуулсан спортын шинжлэх ухааны Европын конгресс дээр хэлэлцэж, гаргасан байна. Өргөн хүрээний ийм өвөрмөц судалгаа явуулах болсон  шалтгаан нь Буриадын бүгд найрамдах улс  спортын генетикийн хувьд дэлхий дахины шинжлэх ухааны нийгэмлэгийн сонирхол татаж ирсэнтэй холбоотой гэнэ. 

Сонирхолтой нь Монголчууд бидний мах цусны тасархай Буриад Монгол зоны түүх, угсаа гарвалын асуудал маргаантай гэж эрдэмтэд үздэг байна. Харин түүх сөхөөд үзэхэд “Буриад” угсаатан гэдэг нь анх хори тvмэд, барга, ойрад болон бусад хөрш зэргэлдээ оршиж байсан ард олны хамт Монголын нууц товчоонд дурьдагдсан байдаг. Yvнд “…Туулай жил (1207 он) Зvчи баруун гарын цэргийг авч, ойн иргэдийг эзлэхээр мордоход Буха газарчлан явав. Худуга Бэхи ирээд Зvчийг газарчлан тvмэн ойрдын нутгаар явж Шишгид голд хvрэв. Зvчи ойрд, буриад, барга, урсуд, хабханас, ханхас, тува аймгийг оруулаад тvмэн хиргисийн нутагт хvрвэл… Бас Борохул ноёныг хори тvмд иргэнийг эзлvvлэхээр явав…” хэмээн өгvvлжээ.

Бvриадуудын уг язгуурын тухай зохиолуудаас vзэхэд нутаг, нутгийн буриадуудын тvvхийг бvгд л тус тусад нь бичсэн байдаг бол бvх буриад отгийн нэгдмэл тvvхэн бичиг байдаггүй аж. Учир нь урьд цагт XVIII, XIX зуунд буриад аймаг отгоороо, нутаг нугаараа хэсэг бvлэг болон суудаг байв. Тэдний хоорондын харилцаа сул байснаар буриадуудын нэгдмэл тvvх байдаггvй аж.

Төгөлдөр Товын 1863 онд бичсэн Хорийн болон Агын буриадуудын эртний тvvхэнд Монголын хори тvмэн угсаатны Барга баатар дайчин ноёны гурван хvvгийн отгон нь Хоридой мэргэн гэж байгаад тvvний анхны гэргий Баргужин гуагаас Алунгуа нэртэй ганц охин, хоёрдахь Шаралдай гэдэг гэргийгээс нь Галзууд, Хуасай, Хvвд, Гучид, Шарайд гэж таван хvv, гуравдахь Нагатай хэмээх гэргийгээс нь Харгана, Худай, Бодон, Халбин, Цагаан, Батанай гэж 6 хvv төрж нийт 11 болсон байна. Тэд өсч өндийгөөд арван нэгэн овогтон болж эцгийн нэрээр тэдний нэр хори буриад болжээ гэж дурьджээ. Yvнээс гадна өөр нэгэн домогт өгvvлэхдээ: Буриад хэмээх язгууртан Байгал нуурын урд талаар суурьшиж Бэдэ Улстай, Бvртэ-Чөнийн язгууртай нийлж баруун зvг тийш нvvж тархжээ. Баргажин гэж нутагт Барга баатрын Буриад, Хоридай гэдэг хоёр хvvтэй байсан аж. Буриадууд Байгалийн эсрэг талд Зvлэг голоор нутаглаж, загас агнуураар амьдран сууж байв. Энэ хоёр хvvгээс гарсан нь овооцой, өлцөн, чоно гэх мэт Эхиридийн 8 эцэг, алагуй, хурумша, ашабагад гэх мэт Булагадай 9 эцгийн ард зон болжээ гэжээ. Ийнхvv Байгал нуурийн өврөөр нутаглаж байсан буриадуудын өвөг дээдэс эртний анчин гөрөөчин ойн иргэдийн нэгэн бөгөөд XIII зуунаас өмнөх vед Байгалаас хойш Хилого (хялго), Зvлэг (Лена) мөрний сав, Сэлэнгэ мөрний адгаар сууж байсан Булгачин, Хэрэмчин хийгээд Горлог(Енисэй) мөрний эхэн, Байгал нуур орчимд амьдарч байсан Хори-Тvмэд, Баргажин(баргажин нар өөрсдийгөө эртний Зvvнгарын Монголын өөлд овогтон гэж vздэг) юм. Зvvнгар Монголоос гарч ирсэн 6-7 хvн баргажинтай хамтарч нэгдэн суусан гэлцдэг байна.

Монголын өөлдийн зон ардууд баргажин болон нуурын цаадах буриад овгуудын нэр Баргууд, Эхирид, Булагад, Бурууд, Галзууд гэх мэт адил төстэй байдаг ажээ. XIII зууны эхээр Монгол угсааны олон аймаг нэгдэхэд 1207 онд Монголын эзэнт улсын харьяанд буриад оржээ. XV зууны vед ойрадууд өрнө зvг нvvдэллэхэд барга, буриад аймгууд Зvvн Монголын мэдэлд vлдэн, Батмөнх даян хааны харьяат зургаан тvмэн Монгол улсын зvvн гурван тvмний нэг Урианхай аймгийг тараан хувааснаар бүрэлдэхүүнд нь байсан барга, буриад нь Халх тvмний харьяалалд багтан буриадын уг нутаг халхын Тvшээт, Засагт хануудын захиргаанд хамаарах болжээ.

Харин XVII зуунд Халх Монголд гурван том аймаг: Тvшээт хан, Засагт хан, Сэцэн хан байсан бөгөөд эхний хоёр нь хvчирхэг газар нутгаараа Байгалын чанадын өнөөгийн буриадын газар нутаг цөм багтдаг байв. Монголын эдгээр хант аймгуудаас зэргэлдээ газар нутгийн ард олон тvvний дотор буриад овгуудыг өөрийн чөлөөтэй байлгасаар иржээ. Оросуудыг Байгал орчмын газарт ирэхээс өмнө Байгал хавийн буриадууд Монгол ноёдод тогтмол бус алба барьж байсан бол Өвөр Байгалын буриадууд Монголын хааны албатууд байв. Тэд Монгол хааны өргөө гэрт нь алба татвараа хvргэж өгдөг байжээ. Өөрөөр хэлбэл оросуудыг Өвөр Байгалд ирэхээс өмнө буриадын газар нутаг монголын Тvшээт ханы бvрэн мэдэлд байжээ. Сибирийн тvvх сvдлаачдын анхных нь болох П.А.Словцэв бичихдээ “Энэ газар нутаг тухайн цагтаа эзэн Чингис болон тvvний vе залгамжлагчдын их гvрний бvрэлдэхvvнд багтаж байсан бол сvvлдээ XVII зууны дунд vе хvртэл халхын хоёр ханы vгийг дагаж байсан” гэжээ.

Эрт цагт буриадууд тэмээ, адуу, vхэр, хонь, ямаа таван хошуу малаа эрхлэн өсгөж байжээ. Малын бэлчээрээ сонгож, жилийн дөрвөн улиралд сайн ургацтай газар нутгаар нvvдэллэж, малын сvvгээрээ бvхэл жилдээ идэх өрөм, тос, ааруул хийж, архи нэрж, хөдөө талаас зэрлэг мангир, төмс тэргvvтнийг хураан хатааж, тэдгээрийг малын тарган өөхтэй махтай хольж иддэг, малын арьс элдэж, хvвцас хунараа оёдог байжээ. Yvнээс гадна ой хөвчийн элдэв ан агнаж, ангийн vнэт арьсаар арилжаа наймаа хийж олсон мөнгөөрөө эзэн ханд алба дээж өргөж, vлдсэнийг нь өөрийн хэрэгцээнд зардаг байсан ажээ. Мөн ангийн арьсаар дээл хvвцас оёдог, адууны сvvл хялгасаар тор нэхэж загас барьдаг, урхи зангаар ойн шувуу барьж, усны шувуу харваж агнан амьдардаг байсан байна. Буриадуудын дунд бурханы шашин бага дэлгэрсэн, лам хувраг нар цөөн, зарим нэг нь бөөгийн мөргөлийг шvтдэг байсан юм.

Буриад нэрийн тухай Буриад нэрийн гарал үүслийг тайлбарласан хэдэн таамгийг товч дурдъя. Базар Барадин буриад гэдэг нэр нь баргут гэдэг эртний үгний хожуу хувилбар мөн гэж бичжээ. Ц.Б.Цыдендамбаев чоно тотемтэй эртний монгол аймгуудын чинос нэр хожим Түрэгийн ноёрхолд орох үед түрэгээр орчуулагдаж бурет буюу борят (буре – эртний түрэгээр чоно) гэгдэх болсон байна гэж үзжээ. Түүхч Б.Р.Зориктуев бураад гэдэг үг нь монгол хэлний өтгөн шигүү ой мод гэсэн утгатай бураа гэгч үгнээс үүдэлтэй хэмээжээ. Харин Ц.Төрбат буриад нэрийг овгийн тотемтой холбон тайлбарласан байна. Эртний монголчуудын дотор модыг шүтэх үзэл түгээмэл байсан бөгөөд үүний дотор бургас мод нэн чухал байр суурь эзэлж байсан нь одоо хадгалагдаж байна.

Монголчууд бургас модыг онцгойлон хүндлэн биширч монгол мод хэмээн нэрлэж, аль ч нутагт гол ус даган ургасан цагаан бургасанд гар хүрдэггүй, хэдийгээр хугарч унасан байсан ч төдий л авдаггүй байжээ. Бургасыг уул усанд зориулсан овоонд залам болгон хатгах ёс түгээмэл байв. Залам хийх бургасыг огтолж авдаггүй цуулж авдаг байжээ. Мөн бургасыг нэрлэх уд гэдэг үг нь бөөгийн ёсны удган гэдэг үгтэй язгуур нэг, шүтлэгийн учир холбогдлыг заасан байж магадгүй гэж үзэх судлаачид ч бий. Эртний Хамаг монголчуудын онгон шүтээний газар болох Бурхан Халдун уулын нэрийг ихэнх судлаачид бурган буюу бургас гэдэг үгтэй холбон тайлбарладаг. Эртний монголчууд өвөг дээдсээ нас нөгчихлөөр ариун дархан бут сөөгтэй газар нутаглуулах буюу нэлээд хожуу үед нутаглуулсан газар нь бургас буюу бураа-г тусгайлан ургуулдаг байжээ. Тэгээд тэр өвөг дээдэс нь бод зам боосон бутны эзэн болох юм уу, тэр бут бургасны эзэн бурха, бурханд хувилна гэж төсөөлдөг. Өнөө хүртэл буриад зоны дунд бурхан гэхийг бурха гэж нэрлэх ба нас нөгцөгсдийг бурхан болсон хэмээдэг. Дашрамд дурдахад бур язгуураас гаралтай олон үг түрэг хэлнүүдэд модны мөчир, холтос, цэцгийн иш зэрэг утгатай байдаг ажээ. Үүнээс үүдээд бургас модыг тотемчлон үзэж бургасныхан, бургасан овогтой гэсэн утгатай бураад буюу буриад нэр үүссэн байж болох юм.

Буриад монголчууд Оросын харьяанд орсон нь XVII зууны vед Монголын нэгдмэл байдал алдагдаж Монгол орны Манжийн тvрэмгийлэлд автагдах vеэр Хаант Орос хил хязгаараа тэлж Сибирийг эзэмшиж эхэлжээ. Буриад овгуудын оршин сууж байгаа энэ нутагт оросууд нэвтрэн ирэхэд Монгол ноёд болон орос атамануудын хооронд буриадын нутгийн төлөө өрсөлдөөн өөрийн эрхгvй гарч байжээ. Эдний хоорондын зөрчил нь зарим vед зэвсэгт тэмцлийн хэлбэрт шилжин орж байв. 1643 онд Курбат Иванов гэгч Байгал нуурын Ольхон ольтрогийг байлдахаар явжээ. 1644 онд мөнөөх Курбат Иванөв Амар орчмын нутгийн Брацкийн хvмvvс энэ дайралтынх нь хариуг барихаар шийдсэн байна. Ингээд Лена (Зvлэг) болон Амар (хар) мөрнөөр нутагтай Брацкийн хvмvvс хамтран Верхөленскийн (Лена мөрний эхэн) бэхлэлтийг 3 удаа бvслэв. Сvvлчийн бvслэн хаах ажиллагаанд 2000 хvртэл хvн оролцжээ. Бvслэлт нь тодорхой амжилт олоогvй байна. Энэ бослого гарах шалтгаан нь тэр жилvvдэд Енисэйскээс мөнгө болон мөнгөний уурхайн газрын тухай янз бvрийн мэдээ цуглуулах тусгай даалгавар бvхий атаман Василий Колесникөв Ангар мөрөн орчмын нутагт иржээ.

1644 онд Колесников Ангарыг өгсөн аян дайнд мордоод өвөл нь Осголын адагт хvрч өвөлжихөөр шийдээд бvхэл өвлийн турш зэргэлдээ Брацкийн омгуудын эсрэг хийсэн зэрлэг дээрэм тонуулаараа тэдний эгдvvцлийг хvргэжээ. 1645 онд Колесникөв дахин замд гарч дээрэм тонуул хийсээр явж Байгал нуур хvрээд баруун талд нь өвөлжихөөр шийдэж замдаа тэр Куд болон Ангар мөрний орчмийн хvмvvсийг дээрэмдсэн мэдээ бий. Оросын казах цэргvvд, худалдаачид хожим нь тvшмэдvvд олноороо хvч тvрэн ирж 1646 онд Дээд Ангар, 1648 онд Баргужин, 1665 онд Сэлэнгэ, 1666 онд Дээд-Yд зэрэгт цэрэгжсэн суурин шивээ гацаа байгуулж, эзлэн тvрэмгийлэх бодлого явуулжээ. Ар Монголын ноёд Буриад-Монголын газар нутгийг хаант орос тvрэмгийлэн эзлэх санаархлыг зvгээр харж суусангvй. 1688-1689 оны хооронд Тvшээт хан Чахундорж цэргийн хvчээр Сэлэнгэ, Yдийн чиглэлд довтолсон нь Ар Монгол, Оросын харилцааг ихээхэн хурцатгажээ. Тэр vед бие даасан овгуудын хооронд эвсэлдэн тохирсон хөдөлгөөн ч vгvй, бvриад ноёд тvшмэд сайд нарын төрийн нэгдсэн бодлого ч байхгvЙ байв. Ноёд тус бvрийн хувийн эрх ашиг, өөрийн овог угсааны амгалан байдал, эрх ашгийг хангаж байх vvднээс vйл ажиллагаагаа явуулж байжээ. Нэг хэсэг буриад овог нь Монголын Тvшээт хан, Сэцэн ханы талыг баримтлан Оросын хаант засгийн харгис тvрэмгийллийн эсрэг тэмцэж байсан бол нөгөө хэсэг нь оросуудыг дэмжиж байсан ажээ. Хаант Орос, Манж Чин улс өөрсдийнхөө эзлэн тvрэмгийлэх бодлогодоо Ар Монгол, Зvvнгарын хаант улсын зөрөлдөөныг ашиглан нэгээр нь нөгөөг цохиулах башир арга хэрэглэж байснаас Буриад Монгол, Ар Монголыг харьцангуй амархан эзэлжээ. Хэвчvv (Нэрчv)-гийн 1689 оны гэрээгээр Манж, Орос хоёр харилцан худалдаа хийхээр тохиролцсон боловч Манж нар Оросын худалдааг Халх Монголд нэвтрvvлэхийг шууд хориглох бодлого явуулж байв. 1727 онд Тvшээт ханаас хvрээ, Хиагт ба харьяат аймгийн Оростой худалдаалах газар болгохыг Манжийн ханд хvсэн мэдvvлэхэд хариуд нь Манжийн хаанаас харилцан худалдаа хийхийг хориглож, орос хvмvvсийг хил давуулахгvЙ байх зарлиг буулгажээ. 1727 онд Манж, Орос хоёр улс Хиагтын орчимд Буурын тосгонд гэрээ байгуулж, албан ёсоор Халх, Оросын хил хязгаарыг тогтоож, уг хэлэлцээгээр буриад нутаг бvхэлдээ хаант Оросын харьяанд багтсан байна. Хаант Орос Буриадын нутгийг эзэлж авмагц хvн амд ихээхэн албан татвар ноогдуулжээ. Энэ албыг буриад монголчууд vнэт арьс, адуу малаар өгч байлаа ч гэсэн албан татвараа цаг тухайд нь төлж чаддаггvЙ байлаа. Тиймээс орон нутгийн захиргаа дарамт vзvvлж байв. Хаант Оросоос буриадын дотор засаг захиргааны өөрчлөлт хийж “Тал нутгийн Дум” хэмээх орос захиргаатай болсон бөгөөд 1885 онд “Волость” гэдэг захиргааны нэгжид харьяалуулжээ. Зарим газарт буриад-оросын хоорондын харьцаа хэвийн байсан боловч оросын атамануудын албан тушаалаа хэтрvvлэн эдлэх, Оросын засаг захиргаа хээл хахууль авч хэрэг төвөг учруулж байснаас буриадvvд оросын захиргааг хvлээн зөвшөөрөхгvй эсэргvvцэж байлаа. Сибирийн захиргаа 1635 онд төвдөө өгсөн мэдээндээ: “Петр Бекетөв цэрэг аван буриад газар Лена голын эх өөд Она голын адагт урьд өмнө улсын алба төлж байгаагvй буриад, зvрчид угсааны иргэдээс улсын алба гаргуулахаар очиход эдгээр буриад, зvрчид нар эсэргvvцэж, очсон хvмvvсийг зодож занчив, гэтэл Петр нөхдийн хамт 3 хоног бvслэлтэнд сууж бурхны ивээлээр Петр цэргvvдийн хамт тэдгээр буриадыг элдэв арга мэх хэрэглэн уван цуван зодож алсан хvний тоо 90 хvрэв…” гэжээ. Ийнхvv ард тvмнийг газар нутгаас нь шахан хавчиж, алба татвараар дарж тэсэхvйеэ бэрх болоход тvvнээс гарах арга замыг сvвэгчлэхээр буриадын ард тvмэн Москва, Санкт Петербvргт овгийн элч төлөөлөгчөө илгээж, буриадуудын эрх ашиг, газар шороог хамгаалах талаар асуудал тавьж байлаа. 20-р зууны эхээр буриад нь хаант Оросын харьяат буурай олон ястны нэгэн адил vндэсний болон нийгмийн дарлалд нэрвэгдсэн цөөнх угсаатны нэг болжээ. Энэ бvх байдлаас зугатаж, шилжин нvvх хөдөлгөөн хvчтэй болов. Ихэнхи нь Монголыг зорьж, Байгал орчмын буриад овгуудын байршилд ихээхэн өөрчлөлт өржээ. Тухайлбал 1658 онд атаман Иван Бахабовын vед буриад ноёдууд албатынхаа хамт буриад шивээнээс Монгол газар нvvн оджээ. Буриад нь Орост нэгдэж дагаар орсон vйл явц маш ээдрээтэй бөгөөд зөрчилтэй vчир энэ асуудлыг авч vзэхдээ баримт материалд тулгуурлан vзэхээс гадна 17 зууны дунд vед Байгал орчмын нутагт бvрэлдсэн нөхцөл байдал болон буриад овгууд, монгол ноёд, Оросын улс төрийн бодлого, тvvнийгээ хэрэгжvvлж байсан арга зэргийг нэг бvрчлэн харгалзан vзэх шаардлагатай. Мөн буриадын нэгдсэн төр хэзээ ч тогтоогvй, тэдгээрийн тархай бутархай байдал нь зохих хэмжээгээр нөлөөлсөн гэдгийг тэмдэглэх хэрэгтэй. Буриад овгууд сайн дураараа Оросын харьяанд орсон гэдэг ганц утгаар авч vзвэл өрөөсгөл болно. Нөгөөтэйгvvр 17 зууны vед буриад нутагт оросуудтай хаа сайгvй мөргөлдөж зэвсгийн хvчээр эсэргvvцэж байсан ба тэд бvх буриадыг зөвхөн хvчээр харьяалуулсан гэвэл бас алдаатай болох юм. Буриадын залуу тvvхч, эрдэмтэд “История Бурятий в вопросах и ответах” хэмээх номондоо: Байгал нуурын ар өврөөр нутаглах овог аймгийн дотор нэгдсэн нэг vндэстэн гэж байгаагvй бөгөөд тус бvрдээ өөрийн хэл зан заншил, ахуй амьдралын өвөрмөц онцлогтой vндэстэн ястан суурьшиж байв. Энд монгол хэлтэн Монгол угсааны овог аймгаас гадна мөн тvрэг хэлтэн, соёд, тофалар, якут нар олноороо амьдарч байсан. Харин буриад нь Орост нэгдсэнээр цаашдаа аж ахуй соёл хийгээд буриадын ард тvмний нийгмийн байгууллыг хөгжvvлэхэд тvлхэц болсон. Нөгөөтэйгvvр Орос улсад нэгдсэний дараа Байгал нуурын ар өврийн өргөн уудам нутаг Монголоос тусгаарлаж, Оросын засаг захиргаа улс төрийн тогтолцооны ноёрхол бий болох тэр vед буриад угсаатан нэгдэж эхэлсэн билээ. Энэ vйл явц vндэсний биеэ даасан ухамсрыг бэхжvvлж “Буриад” vгсааг бvрэлдvvлжээ.

Буриад угсааны бvрэлдэхvvнд суугуул буриад монгол аймгаас гадна бусад халх-монгол, ойрд, тvрэг, тунгусын бvлэг орсныг тэмдэглэх хэрэгтэй гэж бичжээ. Орос улсад нэгдсэнээр буриадад нийгмийн ялгавар хvчтэй болсон юм. Буриад vндэстний нэгдсэн төвтэй өөрийн бvрэн эрх гэж байсангvй, нэг талаас хаант засгийн газар өөрийн захиргааны удирдлагыг тогтоож, нөгөө талаас буриадын нийгмийн давхарга дотооддоо өөрийн удирдлагыг явуулж байснаар Дорнод-Сибирийн нутаг засаг захиргааны хатуу хяналтанд оржээ. 19 зууны эцэс 20 зууны эхэн vе гэхэд Буриад Оросын эзэнт улсын газар тариалан, эдийн засгийн хамгийн хоцрогдсон хязгаар нутгийн нэг болсон байлаа. Эдийн засгийн хоцрогдлын нэг гол шалтгаан бол зах хязгаар нутгийг хөгжvvлэхийг vл тоомсорлож байсан хаант засгийн дарангуйлах бодлогын илрэл юм. Хаант Орос улс Байгал нуурын өмнөд болон Сэлэнгэ Амар мөрний сав газрийн аль vржил сжим, өвс бэлчээр сайтай газрыг булаан авч олон мянган өрх орос тариачдыг нvvлгэн суурьшуулах, байгалийн болон газрын хөрсөн доорх баялгийг цөлмөн ашиглах бодлогоо нарийн дэс дараатай хэрэгжvvлж байсан ажээ. Буриадын vндэсний уламжлалт соёл хvнд байдалд орж, хаант засгаас тvvний хөгжилд саад хийж байв. Империализмын vед хаант засгийн vндэсний дарангуйллын бодлого Сибирийн нутагт эрс идэвхжиж ирэв. Энэ бодлого гол төлөв газрийн болон захиргааны шинэтгэл явуулахад чиглэгджээ. Энэхvv бодлогоо хэрэгжvvлэхдээ тариачин эрд 15 га, малчин эрд 30 га-гаар газар олгох, шинээр суурьшихаар ирж буй орос тариачдад газар олгох, хуваарилагдаагvЙ vлдсэн газрыг улсын сангийн газар болгохоор шийдвэрлэжээ. Нөгөөтэйгvvр шинэтгэл нь vнэн хэрэгтээ цөөн хvн амтай буриадvvд оросын олон тосгон сууринд таран бие биенээсээ алслагдан салж нэг газар хадагдах, улмаар нvvдлийн мал аж ахуйгаа эрхэлж чадахгvйд хvргэх бодлого байлаа. Мөн засаг захиргаа шvvн таслах байгууллагууд шинэчлэл хийж хянан цагдах явдлыг хvчтэй болгожээ. Yvний улмаас 1902-1903 оны хооронд буриад-монголчvvд эсэргvvцэн босч цагдаа нар болон тариачидтай мөргөлдөн, хаант Оросод захирагдахгvй хэмээн тэмцэж, хаант засгаас энэ хөдөлгөөн эсэргvvцлийг харгислан дарснаас олон буриад-монголчvvд ар Монголд зугатан зайлжээ. Yvний сацуу дэлхийн 1-р дайнд зориулсан цэрэг татлага, хvнсний нийлvvллэг ард тvмний нуруун дээр асар их ачаа vvрvvлжээ. Энэ бvхнийг эсэргvvцсэн буриадvvд бас Ар Монгол руу бөөн бөөнөөрөө зугтах бас нэг шалтаг болжээ. Ийнхvv хаант засгийнхан Сибирийн олон vндэстний малчин, тариачин, ардын дунд байр сууриа бэхжvvлэхийг эрмэлзэхийн зэрэгцээ оросчлох бодлого явуулж байсан бөлгөө. Хаант засгийн газар оросчлох бодлого, газрын шинэтгэл, аж ахуйн бvтэц, нутаг дэвсгэрийн засаг захиргаа, удирдлагын арга барил гэх мэт буриадын ард тvмнийг оршин тогтноход хэрэгтэй дэвшилтэт хэд хэдэн хандалтыг хэрэгжvvлж байсан ч vндэстнийг уусгах, амьдралын уламжлалт хэвшил, оюун санаа, соёлын талаар дарангуйлж байлаа. Энэ бvхнийг бvр Оросын анхны хувьсгалын vеэс буриадын vндэсний шинэ сэхээтнvvд ухамсарлаж, өөрийн ард тvмний vндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнийг толгойлж иржээ.

Yндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн анх гарахад тэргvvнд нь буриадын нэртэй эрдэмтэд, улс төрийн болон шашны зvтгэлтнvvд, хөрөнгөтөн, жижиг хөрөнгөтний намын байр сууринд байсан баячуудын давхаргын төлөөлөгчид орж байлаа. Yндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн дэх чухал шат 1905 онд болсон Эрхvvгийн губерн болон Байгалийн чанадын (Забайкальск) мужийн буриад хvн амын их хурал юм. Их хурлаар өөртөө засах болон газрын асуудал vндэсний соёлыг хөгжvvлэхтэй холбогдсон ардчилсан хэд хэдэн асуудлыг дэвшvvлсэн байна. Энэ хvрал буриадын vндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн дэх улс төрийн янз бvрийн бvлгийн тэмцлийг тодорхой харуулж байв. Дорнод Буриадад “хуучин думынхан” болон “Буриадын дэвшилт нам” хэмээх хоёр байгууллага сөргөлдөн зогсож байлаа. Эхний бvлэг 1900-1901 оны хуулийн эсрэг vрьдын 1822 оны дvрэм журмыг хамгаалан vг хэлжээ. Тэд, vндсэндээ шинэ хөрөнгөтөн буриад сэхээтнvvдийн төлөөлөгчид болон хамба лам тэргvvтэй ламын шашны санваартнуудын хэсгээс бvрэлдэж байв. Хурал дээр мөн либерал vндэсний vзэлтнvvд “оросжуулагчид” гэсэн хоёр урсгал vvсчээ. Эдгээр бvлгээс гадна vндэсний хөдөлгөөнд ардчилсан сэхээтнvvдээр толгойлуулсан “зvvн” жигvvрийнхэн бvрэлджээ. Энэ бол өөрсдийгөө “народникууд” гэж нэрлэсэн социалистvvд байлаа. Тэд нар буриадын тариачид хөдөлмөрчдийн эрх ашгийг илэрхийлж байв. Энэ жигvvрийн толгойлогчид нь Ж.Цэвээн (Жамцарано), Б.Барадин, М.Н.Богданов, Агван Доржиев, Г.ТС.Цибиков нар юм. Буриадын народникууд нийгмийн хурц зөрчлийг газрыг тэгшитгэн хуваарилах хийгээд хөрөнгийн дагуу алба ноогдуулах замаар шийдвэрлэж болно гэдэгт итгэж байлаа. Буриадын народникуудын vзэл сурталд шашны асуудал гол байр эзэлж байв. Байгалын арын нутагт буй дацангууд зөвхөн шашны vйл ажиллагаа явуулаад зогсохгvй боловсрол, ном хэвлэл, дvрслэх урлагын төв болж байсан юм.

Шарын шашны ёс горим, дэг жаягаар буриадvvд өдөр тутмынхаа амьдралын бараг бvхий талыг зохицуулж иржээ. Бурхны шашин зөвхөн vндэсний соёлын салшгvй хэсэг төдийгvй vндэсний эв нэгдлийн гол хvчин зvйл болно гэж народникууд шашны уламжлалыг авч vзжээ. Буриадvvд бvрэн эрхт нутаг дэвсгэрийн vндсэн дээр нэгдэхээсээ илvv шашны эв нэгдлийн далбаан доор нэгдэх нь хамаагvй хялбар гэж тэд vзэж байлаа. Тэдний энэхvv санааг олон тvмэн дэмжин хvлээн авчээ. Иймээс 20 зууны эхний жилvvдэд баруун буриадуудын дунд бурханы шашинд шилжих давалгаа өнгөрч, шинээр сvм дуган, дацан барих барилгын ажлыг Эхирит, Нугат, Ольхонд өрнvvлжээ. Улмаар тэд Ардын гэгээрлийн яаманд буриадын сургуулиудад бурхны шашны сургаалыг дэлгэрvvлэх, монгол-бvриад хэлээр сургах vндэсний сургуулиудыг байгуулахыг зөвшөөрөх, эдгээр сургуvлд хvvхэд сургах лам багшийг залах эрхийг буриадын олон нийтэд өлгөх зэрэг шаардлага тавьж байлаа. Шашны тухай асуудал ”баруунтныхан” болон народникчуудын хоорондын ширvvн зөрчлийн гол шалтгаан болж байсан юм. Эхнийх нь капиталист хөгжлийн vед буриадын ард тvмний нийгэм соёлын сэргэн мандалтын харьцаанд өөрийн гутрангуй vзлээ нуухгvй байхад, нөгөө хэсэг нь Сибирийн ард тvмний vндэсний соёл болоод ахуйн онцлогын капитализм хvчээр устгаж чадахгvй гэж vзэж байв. Хэрвээ бурхны шашин Байгалын арын нутгийн буриадуудын уламжлалт шашин байсан бол Эрхvv мужийн уламжлалт шашин нь бөө мөргөл байлаа. Yvнээс гадна Эрхvv мужид vнэн алдартны шашинд оруулах явц нилээд гvнзгийрч, буриадын оюуны болоод ахуйн амьдралд vлэмж өөрчлөлт оржээ.

2016 оны 7-р сар.

Сэтгүүлч Л.Отгонбат

E-mail: mongolcom.mn@gmail.com
Утас: 76110303, 76110505

Энэ мэдээ танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
    АНХААР! Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууныг баримтална уу. Ёс бус сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Мэдээний сэтгэгдэлд www.mongolcom.mn хариуцлага хүлээхгүй.
    • Mongol uls

      (203.91.115.38) 2018-03-27 18:56
      • 0
      • 0

      Buriaaduud Mongol garwalgvi tegeed oros gehged bna uu uul shugmandaa buriaduud Mongol ugsaa garwaltai ym bgaa ym bi olon jiliin umnu hoin orsod ywj baihdaa ene talaar 1.g buriad basgantai svrhii margaj bilee ted uursdiiguu orosiin buriad gene tegheer ni hellee mongol garwaltai bizdee gesen vgvi gene odoo boltol 1.w garan jil gaihjil ywna odoo ted uursdiigoo ene 8.n sard haanaas garaltai geh ym boldoo

      Хариулах

    • Buriad mongol bishee

      (202.21.106.140) 2018-03-27 15:06
      • 0
      • 0

      Buriad ystan mongoloos shal uur oros tal rugaa humuus ,kazak bolon busad jijig yctanguud bugd shal uur.jinhene mongol tsever undesten bol halhuud.halh aguu undesten mongoliin 80; garaniig ezelj bna

      Хариулах

    • Зочин

      (27.123.214.110) 2018-03-27 05:53
      • 0
      • 0

      Буриад монголоос тусдаа үндэстэн байхоо анх нэг үндэсрэн байсан байж бплно хөгжлийн явцад тусдаа болсон яг л герман англи голланд фламандууд шиг

      Хариулах

    • Зочин

      (122.201.21.182) 2018-03-26 22:28
      • 0
      • 0

      Одоо ч түүхийг санаагаараа зохиох болж дээ.

      Хариулах

    • Зочин

      (103.26.194.59) 2018-03-26 21:56
      • 0
      • 0

      Улаан Үүдийг харахад басгадуудад нь орос харчууд, эрчүүдэд нь самогон л амьдрал нь юм билээ. Өрөвдмөөр л хүмүүс.

      Хариулах

    • Түүхч

      (103.229.120.66) 2018-02-28 12:36
      • 1
      • 0

      Согтуу, тэнэг буриадуудыг монголчуудтай нэг гарвалтай болгож яах юм. Буриадууд монголчуудыг үймүүлдэг, сүйтгэдэг л түүхтэй үл бүтэх бага ястангууд. Э.Ринчинов, Ванданов, Д.Бямбасүрэн, С.Баяр, Э.Бат-үүл ... гээд л хараач дээ!

      Хариулах

    • Генхер

      (66.181.188.164) 2018-02-23 18:57
      • 0
      • 1

      Монголчуудыг хооронд нь хэн ингэж хэрэлдуулж байна гэвэл Оросууд ба орос буруутын эрлийз хурлийзуудын хувхай шаарууд л байгаа.

      Хариулах

    • Зочин

      (27.123.212.137) 2018-02-22 14:47
      • 0
      • 0

      Yasan ch muuhai heruulch, baritsamtgai, horon sanaandaa idegdsen humuus baidag yum dee zailuul.

      Хариулах

    • zochin

      (107.77.109.83) 2018-02-22 11:40
      • 0
      • 0

      ingej heregtei hereggui hov zuuj shalchignsan yum bichij baijyamr hereg bnaa mumbai bish bai hend hamaa bnaa pizda

      Хариулах

    • Америк шиг бай л да

      (202.21.107.21) 2018-02-21 22:45
      • 1
      • 1

      монголчууд намчирхал жалга довны үзлээ орхиж АМЕРИК шиг олон үндэстний гүрэн болж том сэтгэх хэрэгтэй,биднийг устгах хагаралдуулах ганц шалтгаан энэ шүү.Энд Оросууд ч хамаагүй байх,магад буриадууд өөрсдөө судлуулахыг хүссэн бж болох

      Хариулах

    • Шааал ХУДАЛ ТҮҮХ байна. Буриадууд үхсэн баасных нь өөлд, ойрдтой хамаатай байдаг юм????? ОР ҮНДЭСГҮЙ!! Монгол дахь Бага Ястнууд Оросын нөлөөн дор Монгол хүмүүсийг үзэн ядах сэтгэлгээгээр хүмүүжсэн улсууд, түүхээсээ ч тэд Монголын эсрэг байж орос, түвд манжуудын Бууны нохой болсоор ирсэн. Тэгээд Буриадууд нь өөлдүүдтэй хань хамсаатан мэт ХУДАЛ ТҮҮХ зохиож хамсран Монгоолчуудын эсрэг нэгдэх ухааны юм сэдсэн учиртай. Яг үнэндээ ийм л түүхтэй шүү дээ. Буриадууд гарал угсаа хөөвөл МАНЖ маягийн улсууд, Харин өөлдүүд бол Түрэг улсууд. Хоорондоо ОГТ ХАМААГҮЙ. Хоюулаа Монголчуудын ХАМЖЛАГА БООЛ байсаар ирсэн.

      Хариулах

    • Зочин

      (150.129.143.89) 2018-02-22 10:41
      • 0
      • 0

      Mongolchuudiig yanz bureer doromjilj butargadag buunii nohoi ooroo yu bish uu bichsenees chini????

      Хариулах

    • Зочин

      (202.9.40.69) 2018-02-21 20:23
      • 0
      • 2

      ХӨХ ТОЛБОТОЙ ТӨРДӨГ НЬ БУРИАДУУДЫГ МОНГОЛ УГСААТАН МӨН ГЭЖ БАТЛАХ ТАМГА ЮМ.

      Хариулах

    • Zochin

      (122.201.31.192) 2018-02-22 02:38
      • 0
      • 0

      Tamga yum baij harin solongoschuud yu bolj taarhuu adilhan huh tolbotoi turdug

      Хариулах

    • Зочин

      (202.9.40.69) 2018-02-21 20:04
      • 0
      • 0

      Сайхан шаадаг гар вэ чи

      Хариулах

    • зочин

      (66.181.189.57) 2018-02-21 14:21
      • 2
      • 0

      Орос түүхчид зомог зохиож түүнийг Цэдэнбал хэрэгжүүлснээр монголыг дотор нь олон хувааж 1-рт Зөвлөлтийн хүн,2-рт орос хүн, 3-рт дөрвөд хүн 4-рт Баяд,5-рт буриад 6-рт халх 7-рт хятадын эрлийз гэж ангилан аймаглаж дэвшүүлж шоронд хийхдээ баримжаа болгодог байсан гэдэг.

      Хариулах

    • ортой доо

      (59.153.114.81) 2018-02-21 17:46
      • 2
      • 0

      Оросууд Монгол хүнийг Доош хийж дарж байж захирах аргаа олсон бөгөөд үүнд нь УРВСАН ХУЛГАЙ, МОНГОЛ СЭТГЭЛГҮЙ ДҮРВЭД ЦЭДЭНПИЛ яг тохирч сонгогдсон!!!

      Хариулах

    • Зочин

      (64.119.20.8) 2018-04-02 10:14
      • 0
      • 0

      Hyatad huniig geech

      Хариулах

    • Бухиад

      (66.181.189.57) 2018-02-21 14:13
      • 0
      • 0

      Бидний монголчуудыг үеийн үед нэгдмэл үзлээр бэхжүүлж ирсэн бурхны шашныг муулж христ, бөө мэт элдэв гаж урсгалууд төөрөлдүүлж байгааг анхааран тэмцэх хэрэгтэй.

      Хариулах

    • ---1688-1689 оны хооронд Тvшээт хан Чахундорж цэргийн хvчээр Сэлэнгэ, Yдийн чиглэлд довтолсон нь Ар Монгол, Оросын харилцааг ихээхэн хурцатгажээ.--- Энэ дайнд Ойрдын Галдан бошгот Оросуудын хамсаатан болж орсон бөгөөд. Халхын ар хударгаар 1688 оны зун дайрч Түшээт хан Чахундоржийн ихэд амжилттай байлдаж чөлөөлсөн Байгаль нуурын газрыг Оросуудад буцаан алдхад хүргэсэн. Галданбошогт гэх УРВАСАН ХУЛГАЙ оросуудаас 3000 цахиру буу авч Халхын эсэрэг дайнд хэрэглээд Хариуд нь Оросуудад Түшээт хан, Сэцэн ханы нутаг Байгаль нуур, Үд голын орчмыг Оросуудад өгөх, Оросуудыг Монголчуудаас хамгаалах үүрэг хүлээж үүргээ биелүүлсэн.

      Хариулах

    • Зочин

      (27.123.214.102) 2018-03-27 06:50
      • 0
      • 0

      Галдан Бошигт хаан Манжийн түрэмгийллийг эсэргүүцхийн төлөө орсуудаас тусламж аваагүй гэж үү тухайн үед Оросууд Манжтай нөгөө талаас нууцаар гэрээ байгуулж Монголд ялангуяа Галдан Бошигт хааны талд туслуулахгүй байх талаар гэрээ байгуулсан байсан. Тийм учраас Галдан Бошигт хаанд туслаагүй юм. Галдан Бошигт хаан өөрийн байгаа цэргүүдтэйгээ ар Монголын төлөө тулалдаж Манж гүрний түрэмгийллийн эсрэг тулалдаж цэргээ дуусаад хаа нэгтээ цугтаж чадсан юм.Манж нар түүнийг Монгол даяар хайж олоогүй билээ.Орос Манж нарийн нууц гэрээний гол асуудал бол Монгол газрыг хувааж авах маш нууз гэрээ шүү дээ.Ингэж Оросын тухайн үеийн цагаан хааны газар нутгаа тэлэх бодлог байсан юм.Одоо энэ Байгал нуурын хавьд байгаа Буриад чинь ойн Иргэд гэж байгаа Чингис хааны эрин үед Монголын харияанд орсон ойн иргэд Буриадууд юм. Юуны өмнө хааны үед олон мянган дайны замд үлдсэн Монгол угсааны хүмүүс шүү дээ.Ийм учраас Оросууд хүчирхэгжиж байхдаа газар нутгийг эзэлсэний дараа элдвийн түрэмгийллийн явуулж хавчид их

      Хариулах

    • okej

      (59.153.112.62) 2018-02-21 13:47
      • 0
      • 0

      buriaduud hezee ch ingej helehgui. bi bol neleen heden buriduudtai uulzaj baisan , bid mongol mongol helee martsandaa mash ichdeg gej yrij baisan, suuliin ued buriaduud, mongol heliig suraad mongoltoi hariltsaa oir bolj baigaa uchraas, orosiin erlizuud umuu, esuul hasaguudiin hiij baigaa ajil, er tuuhendee bidnii ergen toirnii ulsuud mongolchuudiig hugjuuleh sonirholgui baisan baisaar ch baih bolno. Bid uhaantai bj, hurdan avilgalaasaa salj hugjih heregtei. Turiin tolgoi deer erliizuudiig gargaj hezee ch blohgui shuu

      Хариулах

    • Буриад

      (83.250.42.235) 2017-12-17 05:24
      • 0
      • 1

      Бид нэгэн угсаатан Монголчууд.

      Хариулах

    • Зочин

      (103.26.195.136) 2017-12-14 20:14
      • 0
      • 0

      sudalgaanii ur dun n haana bnaaa ard tumeen.

      Хариулах

    • Mongol hatan

      (66.181.178.61) 2017-12-14 13:13
      • 0
      • 0

      Tegeh tusam ni halh, uvur, buriad, oirad, kazah, hirgesuud bugd evlelden mash oir holbootoi bh yostoi, tegej chadaj bj bid uursdiiguu hariinhnii idesh bolgohgui avch uldene Neg cul negdmel sanaa setgeltei baih heregtei, hoorondoo talcaad jiilceed baival undestenii huvid hariin idesh holj doroiton yavaandaa muhuh ayultai

      Хариулах

    • Зочин

      (27.123.212.134) 2017-12-14 01:02
      • 0
      • 2

      Энэ хагаралдааныг санаачлагч нь өөрийн гэсэн юу ч үгүй гуйлгачин хасгууд.Тэд европын хар цариат хужаа туркуудтай хамтарч хуурмаг түүхээ бичиж Чингис хааныг маань өөр дээрээ нааж авах гэнэн бодлоо ичгүүргүйгээр цацах болсон.Тэд монголчуудыг улам бутаргаж хагаралдуулах бодлогоо явуулж бгаа нь энэ.Бид хятадаас илүү энэ хувцасан дотроо өмхийрсөн халтаруудаас болгоомлох хэрэгтэй.Юм үзээгүй араб еврейн хольцтой өлөн гөлөгнүүд.Астанад ганц шилэн гудамж барьснаа баяжсан гэж боддог.Шинэ баянцар цээж өвчтэй унтаж чаддаггүй гэж өвгөд маань сануулсан байдагчлан баян түүхтэй улсуудын түүхээс хулгайчих санаатай яваад бгаа царай нь энэ.Та нарт тэнгэрийн хүүхдүүдийн түүх хоол болохгүй санаж яваарай

      Хариулах

    • ХАЛХ

      (202.9.41.204) 2017-12-14 00:27
      • 1
      • 2

      БУРИАД БОЛ МОНГОЛ БИШ ШҮҮ ДЭЭ. ЧИНГИС ХААН ОЙН ИРГЭДИЙГ ЭЗЛЭХЭЭР ТЭД БҮГД ӨВДӨГ СӨХРӨН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРЛИГААР МОНГОЛЖСОН ТҮРЭГ ОРОС ГАРАЛТАЙ ХҮМҮҮС БАЙХГҮЙ ЮУ. ХЭЛ ЯРИА НЬ Ч ШААЛ ӨӨР ЮМ ШДЭЭ. МОНГОЛ ХЭЛ ЁСОО ДАГАСААР БАЙГААД МОНГОЛЖСОН ГЭХДЭЭ ОДОО ХҮРТЭЛ ХЭЛ ЯРИА НЬ СОНИН

      Хариулах

    • Зочин

      (59.153.114.81) 2018-02-21 17:44
      • 3
      • 4

      Буриадууд гарал угсаа хөөвөл МАНЖ маягийн улсууд, Харин өөлдүүд бол Түрэг улсууд. Хоорондоо ОГТ ХАМААГҮЙ. Хоюулаа Монголчуудын ХАМЖЛАГА БООЛ байсаар ирсэн.

      Хариулах

    • Зочин

      (202.179.30.194) 2017-12-14 10:04
      • 1
      • 0

      за чи бүүр юуга мэдэдгүй мал бна олны дунд битгий юм яриад бгаарай онигоо болно

      Хариулах

    • Алунгоо хатан эх

      (202.179.25.19) 2017-12-13 23:40
      • 0
      • 0

      Хамаг Монголын Алунгоо хатан эх би дэлхийг тойрсон 50 сая Монголчуудын өндөр дээд эмэг эх нь билээ. Атгасан 5 сумны эе эвийн сургаалийг дээдэлье! Олон ястангууд бүгд нийлээд нэг цул нэгдсэн Монгол шүү! Бүү мартаарай! Бүү маргаарай!Та бүхэн минь!

      Хариулах

    • Оогий

      (202.9.42.2) 2017-12-13 23:25
      • 0
      • 2

      Хэн байсан хаанаас ирснийг хэн ч баталж чадахгүйгээс хойш одоо монгол хүн байгаа нь л болоо юм биш үү . Бүү хагалан бутарга.буриад ч бай дөрвөд ч бай ,бид зовлон жаргал нэгтэй монгол үндэстэн за юу?тэгж үр удамдаа захь.

      Хариулах

    • Боржигон овогтнуудын эцэг нь малиг баяд, эх нь хорь. Буриадууд монгол биш Чингис ямар хүн бэ? Буриад, халимаг өвөрмонгол зэргээ халх биш эрлийзээр нь дуудаж байснаас, чадал чинь хүрвэл хөөсөн шиг хөөчих. Одоо толгой чинь өтөөд урагшаа нэгдэх хүсэлт гаргаад байгаа юм биш үү. Монгол улс эдийн засгийн хувьд бараг урд хөршийн мэдэлд орсон, удахгүй улстөрийн хувьд хараат болж байхад юу гэж хуцалдаад байгаа юм бэ? Үгүй гэж хэлэх нэгэн өөрийгөө хэлгүй ,дүлий сохорт тооц.

      Хариулах

    • Буриадууд гарал угсаа хөөвөл МАНЖ маягийн улсууд, Харин өөлдүүд бол Түрэг улсууд. Хоорондоо ОГТ ХАМААГҮЙ. Хоюулаа Монголчуудын ХАМЖЛАГА БООЛ байсаар ирсэн.

      Хариулах

    • Зочин

      (202.179.2.147) 2018-08-01 08:59
      • 0
      • 0

      Яадаг муу мал вэ чи! Казак юмуу хятад юмуу чи.

      Хариулах

    • Зочин

      (66.181.180.244) 2018-03-26 20:52
      • 0
      • 0

      Чи хятад төвдийн шээс байна.

      Хариулах

    • Зочин

      (78.131.43.254) 2018-03-19 11:24
      • 0
      • 0

      Chi bolichooche chi l harin jinhen manjiin uldets baihdaa Mongolchuudiig butraah gesen.

      Хариулах

    • Танхай балчир

      (202.9.40.189) 2017-12-13 14:24
      • 0
      • 2

      Бид хүлээн зөвшөөрөх гэсэн утгыг зөв ойлгох хэрэгтэй.13 -р зуунд их эзэн Чингис хаан язгуурын нүүдэлчин овог аймгуудаа нэгтгэн Монгол хэмээн нэрийдсэн гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх хэрэгтэй болно.Язгуурын нүүдэлчдийн нутаг Номхон далайгаас баруун тийш Хорезм,Киевийн орос,өмнө зүг цагаан хэрэм хүртэлх газар нутаг юм.Энэ бүсийн доторхи хэн ч байсан,ямар отог овогтон гарвалтан байсан ч Монгол болно.Орос,нангиад болон өрнийн түүхчид зориуд гуйвуулах шалтгаан байгааг ч анзаарах хэрэгтэй.Тэд олон зууны турш чичирч ирсэн сүр хүчийг сарниах хүсэл мөрөөдөл нь мөнхийн үзэгдэл.Энэ үүднээс нэгэн цул Монгол үндэстэнийг минь салган талцуулж,халх -ойрад,буриад гэх мэтээр хуваан бидний тархийг угааж ирсэн гэдгийг ойлгоцгоох нь өнөө цагийн Монгол угсаатны бодох асуудал.Тэд одоо ч нэгдэж нийлэхээс өвдөг нь чичирч байгаа гэдэгт би огт эргэлзэхгүй байна.Тиймээс салж тархан,тэдний бахыг хангахгүй байхыг Монгол угсаатандаа уриалж байна.

      Хариулах

    • Зочин

      (138.197.168.143) 2017-12-13 12:33
      • 0
      • 0

      Буриад Монгол

      Хариулах

    • Буриад бол Монгол угсаатан!!!

      Хариулах

    • Буриад

      (150.129.140.119) 2017-12-13 07:25
      • 0
      • 0

      За шаана биз бид яаахаараа муусайн ойрдууд байдаг юм бид бол халхтайгаа илүү ойр шүү

      Хариулах

    • Зочин

      (150.129.143.89) 2018-02-22 10:46
      • 0
      • 0

      Yana aa duurchee, aav eej ovoodoo l gomdohoos hehe!

      Хариулах

    • tureguud

      (141.0.15.55) 2017-01-27 23:56
      • 0
      • 0

      BURIADUUD BOL OIRADIIN NEG HESEG ANHANDA 1207 OND DAGAAR OROHOOS omno oi taigad amidarch bs oirad gdgt odogiin hoid , hernvvd , baatud , barga , buriad , choros , urianhad , tvmed , zereg aimguud bagtah bgd ertnii tvregiin oguz aimagin ner ni sunjirna oirad blsn gsn sanaag dewshvvlsen tgheer buriad , oiraduud tvreg garaltai bx magadlaltai ym.

      Хариулах

    • Түрэн гаралтай ойрдууд

      (59.153.114.81) 2018-02-21 18:02
      • 0
      • 0

      Яаж ч бодсон Буриад балуугаараа Ойрдуудтай холбоотой байдын!!!! Монголчуудын эсрэг зогсох гэсэн бага ястнуудын оролдлого шүү дээ. Буриад ойрд 2 нийлээд Монголын эсрэг зогсох юм бизд эээкккк Иймл зорилгоор Манж гаралтай буриад, Түрэг гаралтай ойрдууд хоюр Хамаатай болох оролдлого хийж буй юмм.

      Хариулах

    • m4

      (141.0.15.55) 2017-01-27 23:43
      • 0
      • 0

      tgd tvreg blj taarah uu

      Хариулах

    • хотгойд

      (88.202.186.220) 2017-01-23 11:00
      • 1
      • 1

      ИХ ГҮРНИЙ ХОРОН БОДЛОГО БАЙНА. Буриадууд монголоо.

      Хариулах

    • Халх

      (202.9.41.112) 2017-01-21 10:22
      • 1
      • 2

      Буриад бол Монгол үндэстэн мөнөөсөө мөн их гүрний салган холдуулах бодлого явагдаж байхад хажуугаар нь буриад ах дүүгээ гомдоох сэтгэл жинхэнэ Монголчуудад лав байхгүй харин өөр үндэстнүүд энэ доогуур их яс хаяж дээ чааваас явцгүй дээ

      Хариулах

    • Зочин

      (59.153.114.81) 2018-02-21 17:48
      • 0
      • 0

      Өөрсдийгөө Монгол гэж үздэггүй юмаа!!!

      Хариулах

    • Бид 1 монгол

      (103.10.23.76) 2017-01-20 22:12
      • 1
      • 2

      Зарим сэтгэгдэл бичиж байгаа хүмүүс монголжсон орос хятадууд шиг санагдаад байна ккк

      Хариулах

    • Зочин

      (78.131.43.254) 2018-03-19 11:27
      • 0
      • 0

      Hrn tiim bn

      Хариулах

    • Зочин

      (91.178.150.14) 2017-01-20 15:15
      • 1
      • 1

      mongolchuud bidniig hoorond ni hagargan butargahad ih amarhan bolj, gadniihnii olz idesh bolohgui, hoorondoo evteinnairtai yavahsan, yalanguya odoo jalga dovnii uzel gargah , namchirhah ni onts ayulatai!

      Хариулах

    • dash

      (202.9.42.223) 2016-10-28 20:42
      • 1
      • 4

      za zailaa umhii buriaduud, sayahan ulan -ud oron hugshin zaluugui neg l uuriige oros gej anduursan soliotoi buriaduud baidiim bna lee ta nar umhii buriaduud ustaj ugui bolj bgaagaa uhaarahgui, malnuud, ta nariin nuurnii arisiig maltaad maltaad oros tsarai garch irehguigees tsaash ta nar ustaj duustlaa mongoloosoo doloon dor oniison tsaraitai, navtgar hamartai chigeeree l duusna sh dee

      Хариулах

    • zochin

      (121.183.182.67) 2016-10-27 18:14
      • 0
      • 0

      Orsyyd ilt manai tuuhiigil tsagaan guivuulj undesugsaagaa martagnuulj bna huurhii buriad

      Хариулах

    • Зочин

      (202.131.235.198) 2016-10-27 10:15
      • 0
      • 0

      За буриадууд ч яах вэ монгол нь монгол үнэхээр хайгуул хийх чадвартай л юм бол Якутуудын тухай мэдээлэл тавиач чадахгүй ш дээ

      Хариулах

    • Зочин

      (66.181.189.147) 2016-10-27 08:47
      • 0
      • 2

      Mongol tumniig haglan butargah ni hend ashigtai we gedeg ni todorhoi Tiimees ew eye hicheej zangidsan garshig, atgasan shagai shig negdmel baij chadwal mongol tumen uudlun degjij huchirhegjih bolno shuu dee

      Хариулах

    • mongol

      (66.181.170.18) 2016-10-27 08:06
      • 0
      • 2

      Undserheg uzel sergeed ireheer albaar, zohion baiguulalttaigaar yavuulj bui yavuulga gedegt bi bol ergelzehgui baina, haanaas shidsen chuluu ve gedeg ni ch bas todorhoi

      Хариулах

    • ӨӨЛД ХҮН

      (103.57.92.254) 2016-10-27 01:03
      • 1
      • 4

      МОНГОЛ АХАН ДҮҮС МИНЬ БИДНИЙГ ХАГАЛАН БУТАРГАХ САНАА АГУУЛСАН ЗҮЙЛД БҮҮ АВТААЧ. НАМЧИРХАЖ ТАЛЦАНА, ШАШНААР ТАЛЦЛАА, ОДОО МОНГОЛ МОНГОЛ БИШ ГЭЖ.. ГУРАВХАН САЯ МОНГОЛ АХАН ДҮҮС МИНЬ СОШИАЛААР ХЭРЭЛДЭНЭ, ЭРҮҮЛ УХААНААР БОДОЖ СЭТГЭЖ ҮНДЭСНИЙ ЭВ НЭГДЛЭЭ САХЬЯ.

      Хариулах

    • ӨӨЛД ХҮН

      (103.57.92.254) 2016-10-27 01:03
      • 1
      • 2

      МОНГОЛ АХАН ДҮҮС МИНЬ БИДНИЙГ ХАГАЛАН БУТАРГАХ САНАА АГУУЛСАН ЗҮЙЛД БҮҮ АВТААЧ. НАМЧИРХАЖ ТАЛЦАНА, ШАШНААР ТАЛЦЛАА, ОДОО МОНГОЛ МОНГОЛ БИШ ГЭЖ.. ГУРАВХАН САЯ МОНГОЛ АХАН ДҮҮС МИНЬ СОШИАЛААР ХЭРЭЛДЭНЭ, ЭРҮҮЛ УХААНААР БОДОЖ СЭТГЭЖ ҮНДЭСНИЙ ЭВ НЭГДЛЭЭ САХЬЯ.

      Хариулах

    • Буриад

      (202.9.42.219) 2016-10-26 22:53
      • 0
      • 4

      3 саяулаа буриад дөрвөд халх өөлд баяд барга гээд хуваагдаад улс байгуулах юм уу. Доор бичсэн зарим сэтгэгдлүүдийг уншаад гутарлаа. Монголчууд бүгд амиа бодсон, албан тушаал,авилга, авгай хүүхнээс болж улсаа худалдаж тарааж бутаргаж Манжийн дарлалд 200 жил дарлагдсан түүхтэй улс шүү. Эргээд бусдын идэш болох гээд соохолзож байгаа юм шиг санагдлаа. Эвт шаазгай буга барина гэж үг бий шүү. Буриадууд Монголоос зайл ч гэх шиг ямар эргүү малууд вэ. Зайллаа гэхэд эх нутгийнхаа эзэн нь болж чадах уу. Вэлком тү Монголиа гээд гараа өргөөд байж байх байлгүй. Олиггүй, санаа муутаас л ийм бодлогогүй үг гарна.

      Хариулах