Цагаан сарын барилдаанд аварга цолтой 14 бөх түрүүлжээ

Twitter Print
2019 оны 02-р сар 06-нд 21:00 цагт
Мэдээний зураг,

Монголчууд бид уламжлалт баяр Цагаан сарын шинийн нэгний өдрийг ёс төртэй сайхан тэмдэглэн өнгөрүүллээ. Эзэн богд Чингис хааны үеэс тэмдэглэж ирсэн энэхүү баярын бөхийн барилдаан тэр жилийн Цагаан сарын ярианы гол сэдэв болдог билээ.

Анх “Нэгдэлчдийн өдөр”, “Малчдын сайн өдөр” хэмээн нэрлэж, Мэдээлэл, Радио телевизийн улсын хорооны нэрэмжит болгон зохиож байсан Цагаан сарын барилдаан 1963 оноос түүхээ эхэлсэн аж. Анхны барилдаанд дархан аварга Ж.Мөнхбат түрүүлсэн бол дархан аварга Б.Бат-Эрдэнэ хамгийн олон буюу 13 удаа түрүүлсэн байна.

1963 оноос 64 бөх, 1971 оноос 128 бөх, 1991 оноос 256 бөх барилдуулж байгаа нь Цагаан сарын бөхийн барилдаан чанар чансааны хувьд улсын наадмын дараа орох эрэмбэтэйг илтгэнэ. Гэхдээ зарим жилүүдэд бөхийн тоо өөрчлөгдөж байжээ. Тухайлбал 1970 оны нохой жил 120 бөх, 1973 оны үхэр жил 104 бөх, 1976 оны луу жил 160 бөх барилдаж байсан гэдэг.

Тэр цагаас хойш өдий хүртэл зохиогдсон Цагаан сарын барилдаанд Хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин, Дархан аварга Б.Бат-Эрдэнэ 13 удаа түрүүлж нэг удаа үзүүрлэн бүх цаг үеийн бөхчүүдээ амжилтаараа манлайлж байна. Харин удаад нь Хөдөлмөрийн баатар, гавъяат тамирчин, Дархан аварга Х.Баянмөнх найман удаа түрүүлж дөрөв үзүүрлэсэн бол Хөдөлмөрийн баатар, Гавъяат тамирчин, Дархан аварга Ж.Мөнхбат зургаан удаа түрүүлж дөрвөн удаа үзүүрлэсэн. Мөн нийт түрүүлсэн 20 бөхийн 14 нь улсын аварга болон түүнээс дээш цолтой бөх байгааг харахад Цагаан сарын барилдаан хэр далайцтай болдогийг харуулж байна.

Бөхчүүд, бөх сонирхогчид тухайн жилийн наадмын өнгийг цагаан сарын барилдаанаас эхэлж шинждэг. Цагаан сарын барилдаанд өндөр амжилт гаргасан бөхийг улсын наадамд түрүүлж үзүүрлэх буюу их шөвөгт үлдэнэ хэмээн таавар дэвшүүлдэг. Энэ нь оргүй зүйл биш билээ. 1963 оноос хойш цагаан сарын барилдаанд түрүүлсэн бөхчүүдийг харахад дархан аварга Д.Дамдин, Ж.Мөнхбат, Х.Баянмөнх, Д.Цэрэнтогтох, Б.Бат-Эрдэнэ, даян аварга С.Цэрэн, А.Сүхбат, Г.Өсөхбаяр, улсын аварга Д.Хадбаатар, О.Балжинням, Д.Сумъяабазар, С.Мөнхбат, Г.Эрхэмбаяр, Ч.Санжаадамба зэрэг 14 аварга цолтой бөх түрүү байрыг эзэлсэн байна. Мөн улсын арслан Л.Сосорбарам, Б.Ганбат, улсын гарьд И.Доржсамбуу, улсын заан Ч.Санжаадамба, улсын харцага Ч.Өвгөнхүү, аймгийн арслан Ш.Мөнгөнбаатар нар сар шинийн барилдаанд түрүүлжээ.

Мөн аймгийн арслан цолтой байхдаа Цагаан сарын барилдаанд үзүүрлэж байсан Увс аймгийн Баруунтуруун сумын уугуул Б.Ганбат хожимоо улсын арслан цолонд хүрсэн бол аймгийн арслан цолтой үзүүрлэж байсан Сүхбаатар аймгийн Мөнххаан сумын уугуул Ц.Магалжав улсын харцага цолны болзол хангасан билээ.

XXI зууны 2010 он хүртэл цагаан сарын барилдаан 49 удаа болоход улсын цолгүй бөх түрүүлж байгаагүй билээ. Түрүүлсэн бөхчүүд дунд хамгийн доод цолтон нь улсын начин Ч.Өвгөнхүү, О.Балжинням байсан бол 2010 оны Тийн урвагч хэмээх төмөр барс жилийн сар шинийн барилдаанд Архангай аймгийн Хашаат сумын уугуул, цэргийн хурц арслан Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба түрүүлж улсын цолгүй бөх түрүүлсэн анхны түүхийг бичсэн. Түүний дараа жил аймгийн арслан Ш.Мөнгөнбаатар түрүүлж залуу үе гарч ирсэний дохио болсон юм.

Анх зохиогдсон цагаас хойш 2010 хүртэл улсын цолгүй бөх энэхүү барилдаанд түрүүлж үзээгүй байсан. Харин “Тийн ялгуусан” хэмээх усан могой жилийн цагаан сарын битүүний барилдаанд цэргийн арслан Ч.Санжаадамба түрүүлж нэгэн шинж амжилт тогтоожээ. Нийтдээ 52 удаа болсон Сар шинийн барилдаанд улсын цолгүй хоёрхон бөх түрүүлсэн нь энэ барилдааны босго хэр өндөр байна гэдгийг харуулж байгаа аж.

Цагаан сарын бөхийн барилдаанд түрүүлж, үзүүрлэсэн бөхчүүд

Он

Түрүү

Үзүүр

1963

Ж.Мөнхбат д.ав

Ч.Бээжин у.ав

1964

Ж.Мөнхбат д.ав

Л.Дашдаваа у.н

1965

Л.Сосорбарам у.ар

Д.Дамдин д.ав

1966

Х.Баянмөнх д.ав

Ж.Мөнхбат д.ав

1967

Х.Баянмөнх д.ав

Ч.Бээжин у.ав

1968

Ж.Мөнхбат д.ав

Х.Баянмөнх д.ав

1969

Ч.Өвгөнхүү у.хар

Ч.Бээжин у.ав

1970