Б.Отгонбат: АН залуучууддаа боломж олгох ёстой, би зайгаа тавьж өг гэж хэлэхгүй

Twitter Print
2015 оны 06-р сар 12-нд 09:31 цагт
Мэдээний зураг,

2000 оны дундуур “Глобал удирдагч” сан гэдэг нэр олон нийтэд танил болж энэ сангийн залуус үе үе бидэнтэй цэнхэр дэлгэцээр уулздаг болсон. Англи хэлтэй хүүхэд бүрийг АНУ уруу тэтгэлэгтэй сургана гэдэг тухайн үед тийм ч ойр сонсогдоогүй. Гэсэн ч 2005 оноос хойш тус сангийн нэрээр Монголын 2500 орчим  хүүхэд,  залуучууд АНУ-д суралцжээ. Өөрчлөгдөн хувьсаж байгаа даяарчлалын нийгэмд өрсөлдөх чадвартай залуусыг боловсруулж бэлдэх зорилгоор байгуулагдсан тэрхүү сан өдгөө “Глобал удирдагч” дээд сургууль болтлоо өргөжин тэлжээ. Тус сургуулийн Удирдах зөвлөлийн дарга Б.Отгонбат саяхан Харвардын Их сургуулийн Кеннидийн Төрийн удирдлагын сургуулийн Төрийн захиргааны удирдлагын төрийн менежментийн магистрын хөтөлбөрт явахаар болсон тухай хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд мэдээлжээ. Тус хөтөлбөрт өмнө нь манай улсаас  Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж, МАН-ын НАМЗХ-ны ерөнхийлөгч Л.Оюун-Эрдэнэ гэсэн хоёр хүн суралцаж төгссөн байдаг. Энэхүү нэр хүндтэй, босго өндөртэй сургуульд хэрхэн тэнцэж, монголын хүүхэд залуучуудыг мэдлэг боловсролоороо дэлхийн тавцанд өрсөлдөх сайхан үйл хэргийн эхлэлийг тавилцсан Б.Отгонбат гэх өөдрөг, эрч хүчтэй залуутай ярилцсанаа уншигч танд хүргэж байна. 

-Глобал удирдагч сангийн Б.Отгонбат гэдгээр нь хүмүүс таныг танина. Гэхдээ хаанахын, хэний хүүхэд гэдгийг тийм ч олон хүн мэдэхгүй байх?

-Намайг Бархүүгийн Отгонбат гэдэг. Миний аав Архангай аймгийн Эрдэнэмандал сумын уугуул хүн. Аав маань барилгын инженер мэргэжилтэй, яруу найрагч хүн байдаг. 3 нь ч шүлгийн ном гаргасан. Ээж маань Ш.Алтанцэцэг гэж эдийн засагч мэргэжилтэй хүн бий. Аав ээж хоёр маань, нэг нь МУИС-ын Барилгын инженерийн сургуулийг, нөгөө нь МУИС-ын Эдийн засгийн сургуульд суралцаж байхдаа танилцсан юм билээ. Аав маань Архангайн Эрдэнэмандалынх, ээж Дорнодын Баян-уулын бүсгүй байсан. Монголын хоёр хязгаараас ирээд танилцаж гэр бүл болсон ийм хүмүүсийн дундаас би төрсөн. Би эцэг эхээс тавуулаа, хоёр ах нэг эгч, доороо нэг дүүтэй. Аав, ээж маань намайг отгон болгоно гэж байсан чинь би доороо дүү дагуулсан юм байна лээ /инээв/. Ийм л энгийн айлд өсөж төрсөн дөө.

-Танайх хаанахын айл байсан бэ?

-Би Улаанбаатарын уугуул. 5 настайгаасаа эхлээд л Сүхбаатар дүүргийн 10 дугаар хороонд амьдарч байна. Нийслэлийн 1 дүгээр төрөхөд төрж, Улаанбаатарт өссөн хүүхэд. Мэдээж аавыгаа дагавал Архангайн Эрдэнэмандалынх гэж ярих байх. Гэхдээ Улаанбаатарт төрж өссөн болохоор миний гэр Улаанбаатар гэж ярих дуртай. Бараг л Улаанбаатар хотын нутгийн зөвлөлд байх л ёстой хүний нэг дээ.

-Таны тухай мэдээлэл хайхаар гэр бүлийн чинь хүний тухай мэдээлэл олдоогүй. Магадгүй боловсролын хувьд ийм чадамжтай хүний эхнэр ямар хүн байдаг бол гэж уншигчид сонирхож байж болох юм?

-Миний эхнэр Ж.Билгүүн гэж бүсгүй бий. Эхнэр бид хоёр 3 настай нэг хүү, сая нэг сарын 3-нд төрсөн нэг охинтой. Би хүү, охин хоёртой азтай хүн. Эхнэр маань АНУ-д коллеж төгссөн. Манай хөтөлбөрөөр явж байсан 2500 оюутны нэг нь байсан. Хамгийн царайлаг, хамгийн гоё бүсгүйг би эхнэрээ болгож авсан даа. Би өөрөө 36 настай, эхнэр маань надаас 3 дүү, санхүү нягтлангийн мэргэжилтэй эмэгтэй байдаг. Одоо “Глобал удирдагч” дээд сургуулийн Санхүү эрхэлсэн дэд захирлын албыг хашдаг. Миний эхнэр олны танил биш, эгэл жирийн эмэгтэй. Би тийм ч байгаасай гэж хүсдэг. Яагаад гэвэл улс төрч хүний ар гэр гэдэг бол тулга түшигтэй, сайн байх ёстой. Тэрнээс биш хоёулаа зэрэгцээд савлаад байвал зовлонтой санагддаг.    

-Таныг АН-ын тэр дундаа, С.Баярцогтын хүн гэж улстөрд ярьдаг. Би танаас яагаад заавал АН-ыг сонгов гэж асуухгүй. Мэдээж жижүүрийн хариулт хэлэх байх гэж бодож байгаа учраас. Харин яагаад нам, улс төрийг сонгов? Та мэргэжил боловсролоор дутахгүй, бизнес ч юмуу, өөр салбарт хүчээ үзэх сонирхол байгаагүй гэж үү?

-Миний бүр нэг натур дотор нийгмийг өөрчилье, маргаашийн Монголыг өнөөдрөөс сайхан болгоё гэдэг тэмүүлэл байнга байж байдаг. Миний хийж байгаа зүйлд ч энэ үзэл гүн гүнзгий шингэсэн байдаг. Миний энэ хүсэл тэмүүлэл дан ганц боловсрол ч юм уу, бизнесийн салбарт байна гэдэг чамлалттай санагддаг. Ер нь бол би хэт дуугай байж чаддаггүй хүн л дээ. Улс төр хийх гээд байгаа шалтгаан нь заавал улс төрийн намаар, улс төрийн системээр дамжиж бодлого боловсруулах түвшинд очиж байж бодлогоор дамжуулан бид энэ улс эх орныг хөгжүүлнэ. Тэрнээс зүгээр бизнесээ хийгээд баян тансаг амьдарч чадна ш дээ, яагаад чадахгүй гэж. Гэхдээ дан ганц баян байх миний хувьд сонин биш. Саяхан Сингапурын эцэг гэгддэг, тус улсын анхны Ерөнхий сайд Ли Куан нас барлаа. Тэр хүн нас барахаасаа өмнө миний амьдралын төгсгөл ирэхэд миний эргэн тойрны хүмүүсийн амьдралыг би өөрчилж чадсан уу, тэд нарт би сайн сайхан ирээдүй, тэр системийг нь бий болгож чадсан уу гэж би өөрөөсөө асуусан гэж хэлж байсан. Тэрүүгээр л амьдралын утга учир өөрөө хэмжигдэх учраас улс төрийн аль нэг намыг үзэл баримтлалаараа сонгоод тэрүүгээр дамжуулан монгол улсыг өөрчлөх гэдэг алсын зорилго уруугаа л би явж байгаа. Тийм учраас би улс төрийн намыг сонгосон. Алийг сонгосон бэ гэдэг нь мэдээж миний итгэл үнэмшилтэй холбоотой.

-АН-ыг сонгосон нь таны өөрийн суурь үзэл бодол, итгэл үнэмшилтэй холбоотой гэж та хэлээд байна уу?

-Тийм, миний итгэл үнэмшил цаашдаа Монгол улсыг өөрчилье гэсэн үзэл бодол байсан учраас улс төр, нам гэдэг эрх ашгаас илүү цаад талыг нь харж би улс төрд орсон.    

-Та гадаадад их олон сургууль төгссөн, өөрөөр хэлбэл Америкт Дикинсоны их сургуулийн бакалавр, Австралийн Квинслэндийн их сургуульд магистр хамгаалсан. Энэ утгаараа та өндөр боловсролтой хүн. УИХ-д нэр дэвшээд гараагүй. Бас Боловсролын дэд сайдад таны нэр яригдаж байсан санагдана. Мэдээж таны өндөр боловсролыг үнэлэх ёстой хүмүүс нь үнэлэх байх. Харин яагаад та болон таны өндөр боловсрол Монголын төрд гарч чадахгүй байна вэ?

-Энэ бол надтай холбоотой асуулт байна. Би Ардчилсан намын Үндэсний Зөвлөлдөх хорооны Дорнод аймгаас сонгогдоод сүүлийн 9 жил тасралтгүй ажиллаж байна. Одоо ҮЗХ-д байна, намын удирдах байгууллагын 228 гишүүний нэгээр явж байна. Би улс төрийн амьдралд оролцоод явж л байна л даа. Миний бодлоор ардчилсан нам дотор “merit-based” буюу чадварт суурилсан систем бүрдээгүй байна. Жишээлбэл энэ залуу хүн илүү боловсролтой, энэ илүү бодлого боловсруулна, энэ илүү төрд хэрэгтэй гэж харахгүй байна л даа. Өнөөдөр Ардчилсан нам маш их фракцлагдсан, зөвхөн хэн надад мөнгө өгч, хэн надад үнэнч байх вэ, хэрэв надад үнэнч байвал би энэ хүнийг тэр суудал дээр тавъя ч гэдэг юм уу тийм мөнгөтэй холбоотой, дээрээс нь эрх ашигтай холбоотой хувь хүмүүсийн амбицтай холбоотой маш их бэрхшээлүүд байгаа. Энэ бэрхшээлүүд дундаас Ардчилсан нам дотор өнөөдөр яг миний үеийн 70-аад оны залуучууд гарч ирэхэд бэлэн “боорцог” бол алга.

Бид гарч ирэхийг хүсэж байгаа боловч УИХ-ын мандатын тойрог өгөхгүй ч юм уу, мөнгө төгрөгийн хаалт хийдэг ч юм уу маш их зовлон байна. Мэдээж намайг гаргахгүй байна гээд гоншигонох нь чухал биш, энэ бүхэнд  одоо байгаа улс төрийн тогтолцоо нь буруутай гэж би үздэг. Яагаад гэхээр мөнгө төгрөг авч хүнээ сонгодог, ард түмэн ч мөнгөтэй хүнийг сонгодог хэвшчихсэн тогтолцоо байна. Энэ асуудал ганц намд ч биш аймаг, дүүрэг, сум, баг гээд бүхэл бүтэн системдээ байна. Тэр нэг хүнийг амралтад амраасан хүнийг сонгодог, эсвэл энэ хүн надад юу өгсөн юм бэ, Цагаан сараар мөнгө барьж золгосон ч юм уу гэдэг иймэрхүү мөнгөтэй холбоотой авлигадаж хүн сонгогддог систем өөрөө монголын бүх түвшинд орчихсон байна. Энэ систем нь өөрөө буруу байгаа учраас дан ганц намыг буруутгаж болохгүй. Магадгүй би сонгуульд маргааш гэхэд тэрбум төгрөг гаргах боломжтой байсан бол мөнгөөр зодоод гараад ирэх л байх. Тэгэхээр энэ систем чинь өөрөө зөвхөн мөнгөтэй улсуудыг, эрх мэдэлтэй бүлэглэлд байгаа хүмүүсийг гаргаж ирдэг маш хатуу ийм систем байна л даа. Энэ систем дотроос боловсролтой, чадалтай хүмүүс дан ганцаараа гарч ирэх нь юу л бол, хүнд. Тийм учраас Ардчилсан намын дараагийн үеийн залуучууд, шинэ үеийн залуучууд жишээлбэл зарчимтай, үнэт зүйлстэй, өмнөх үеийнхээ алдааг давтахгүйгээр жинхэнэ цэвэр эх орныхоо төлөө, өөрчлөхийн төлөө чин сэтгэлтэйгээр багаараа Ардчилсан намыг өөрчлөх хэрэгтэй. Миний зорилго бол тэр ирээдүйн төлөө л харж байгаа. Тэрнээс би ганцаараа УИХ-ын гишүүн болох нь сонин биш. Бид болох ёстой. Магадгүй тэр нь 2016 он, 2020 он ч байж болох юм. Энийг хэнээс ч тэр, ямар ч захын хүнээс асуухад нөхцөл байдал ийм л байгаа. Нууж хаагаад, гоёж чимээд байх хэрэггүй. Тийм болохоор бид өөрсдөө дотроосоо өөрчлөгдөж, өөрсдөө эрүүл систем рүү шилжихгүй бол одоо байгаа систем эрүүл сэтгэлгээтэй зөв хүмүүс гарч ирэхэд хүнд л тогтолцоо.          

-Та олон лекц уншсан байх. Тэр утгаараа таныг лектор гэж хэлж болно. Төрд сайхан ярьдаг, хийхээсээ илүү ам нь хөдөлдөг улс төрчид их боллоо. Үнэн яриад байгаа, худлаа яриад байгааг цаг хугацаа алдахгүйгээр мэдэх боломж байна уу?

-Яахав, улс төрч хүний илтгэх урлаг, реторик чадвар улс төрч хүнд нэг номерт байх ёстой. Улс төрч хүн бол нийгэмд итгэл үнэмшлийн гал, дөл болж явах ёстой. Гэхдээ зөв утгаараа. Тухайн улс төрч би нийгмийг ингэж өөрчлөнө гэдэг бүрэн зургаа өөрөө харж чаддаг байх ёстой. Одоо Монгол улсыг ингэж хөгжүүлнэ, уул уурхайн салбар ийм байна, боловсролын салбар ийм байна гэдэг ч юм уу тухайн салбар дээрх бүрэн зургийг хардаг, тэр түвшний боловсролтой байх ёстой. Түүнээс биш дан ган популизм хийгээд нэг их хол явахгүй л дээ. Ер нь бол тэр хүн улс төрд гараад шийдвэр яаж гаргаж байна гэдгээс харж болно. Өөрөөр хэлбэл  ард түмний талд гаргаж байна уу, яг үнэхээр энэ улсын хөгжлийн төлөө байна уу эсхүл өөрийнхөө төлөө, хэсэг бүлэглэл, фракц, бүлгэмийн төлөө явж байна уу гэдгийг улс төрч хүмүүсийн шийдвэр гаргаж байгаа үг хэл, үйлдлээс нь харж болно. Тэгэхээр үйлдэл үгнээс хүчтэй гэж үг байдаг. Таны гаргаж байгаа үйлдэл нийгэмдээ хандаж юм хийж байна уу, зүтгэж байна уу. Саяхан гэхэд хэдэн жүжигчид нийлээд эмнэлэг, сургууль өөр юу ч билээ янзлаад өгчихлөө, тэгсэн чинь эмэгтэй гишүүд юу ч хийсэнгүй гээд нэг хэсэг яриа боллоо. Тэгэхээр хүн үйлдэл хийе, нийгэмд туслая гэвэл заавал эрх мэдэл байх албагүй. Бид нар өнөөдөр ч гэсэн хийж болно. Бид нар “Глобал удирдагч” нэвтрүүлгийг 1-6 хүртэл нь хийгээд 2500 хүүхдийг АНУ-д сургалаа, 5 сая долларын тэтгэлгийг оллоо. Одоо Тайвань улс руу олон зуун хүүхдүүдийг сургая, Монголын боловсролын тогтолцоог өөрчилье, “Global CEO” гээд монгол хүний үнэлэмжийг сайжруулъя гээд эх орондоо давалгаа болсон нэвтрүүлэг хийсэн. Ямар ч албан тушаал бид нарт хэрэггүй л байсан. Заавал УИХ-д гарах хэрэггүй, хүн өөрөө хийе гэдэг тэр зүрх сэтгэл, эрмэлзлэл байгаад тэгээд зүтгэх юм бол өнөөдөр бас монголд эерэг юм хийх боломж байгаа. Заавал мөнгөтэй ч холбоотой юм биш. Нийгэмд хэт их мөнгөтэй хүмүүс юм хийгээд байна уу гэвэл хийхгүй л байгаа. Мөнгө, өөрчлөлт хоёрын хооронд нэг их шууд хамаарал байхгүй. Зарим талаасаа зүрх сэтгэлтэй хүн нь илүү юм хийх, илүү монголын төлөө ажиллах байх. Тэгэхээр зүрх сэтгэлийг нь, үйлдлийг нь харах хэрэгтэй.

-Таныг хүүхэд залуучуудад зориулан гадаадын их дээд сургуулиудад яаж аав ээжээсээ мөнгө чангаахгүйгээр суралцах вэ гэдэг аргыг заасан олон ном, гарын авлага гаргасныг мэднэ. Би хараахан уншиж амжаагүй байна. Таны одоо суралцах гэж байгаа Харвардын их сургуулийн Кеннидийгийн Төрийн удирдлагын сургуульд  өмнө нь Монголоос 2 улс төрч суралцсан байдаг. Одоо тантай хамт АН-ын нарийн бичгийн дарга явах гэж байгаа тухай та өмнөх ярилцлагандаа хэлжээ. Ямар журмаар энэ сургуульд тэнцсэн юм бэ, бодит амьдрал дээр оюуны чадамжтай жирийн монгол залуу тэр сургуульд очиж суралцах боломж нь хэр байдаг юм бэ?

-Харвардын их сургууль бол өөрөө дэлхийн нэг номерын сургууль. Харвард яагаад бусдаас ялгаатай байдаг юм бэ гэхээр Харвардын өөрийнх нь хөрөнгө оруулалтын, “Эндаумэнт” сан гэж зүйл нь 37 тэрбум доллар байгаа. Бусад сургуулиудын буюу Харвардын дараагийн сургуулиуд болох Оксфорд, Кембриж, Ел зэрэг томоохон сургуулиудын хөрөнгө оруулалтын хэмжээ 10 гаруй тэрбум доллартай тэнцдэг. Энэ нь юуг хэлээд байна вэ гэхээр Харвард өөрөө төлбөрөөс жилийн 400 сая долларын орлогыг олдог боловч бас хөрөнгө оруулахад бэлэн гэдэг нь харагдаж байгаа юм. 37 тэрбум долларыг монголоор үржүүлбэл маш их мөнгө. Тэгэхээр энэ сургууль өөрөө олон зуун жилийн турш асар их оюуны нөөц, асар их  нэр хүнд, асар их судалгааны бааз суурийг бий болгосон. Бүх багш нар нь Нобелийн шагналтай, дэлхийн нэг номерын сургууль юм. Тэгэхээр энэ сургуулийн шаардлага тэр хэмжээгээрээ асар өндөр байна гэсэн үг. Жишээлбэл, Харвардад сурч байгаа хятад оюутнуудын тоог хүн амтай нь харьцуулахад 60 сая хүнээс нэг хүнд оногдох боломж байх жишээтэй. Харин Монголд 3 сая хүнээс нэг хүнд оногдож байгаа боломж юм. Харвард ямар шалгуураар хүнийг авдаг вэ гэхээр энэ хүн нийгэмдээ ямар нэгэн эерэг өөрчлөлтийг гаргаж чадсан байна уу, нийгэмдээ өөрийгөө амжилттай яваа гэдгээ харуулж, батлаж чадсан байна уу гэдгийг хардаг. Жишээ нь, миний суралцах гэж байгаа хөтөлбөр бол Mid career буюу дунд төвшний карьертай явж байгаа, улс төрд бэлтгэгдэж байгаа хүмүүсийн хөтөлбөр л дөө. Нэг жилийн төрийн удирдлагын магистр байгаа. Нийгэмд өөрчлөлтийг гаргаж чадсан, цаашдаа энэ хүнийг Харвардад элсүүлэн суралцуулахад цаашид эх орондоо томоохон өөрчлөлтийг хийж чадах ирээдүйн том лидер байна гэж харсан тохиолдолд Харвард өөрийнхөө хаалгыг нээдэг. Түүнээс биш, улс төрийн ямар нэгэн лобби гэх зүйл байхгүй.

-Мэдээж шалгалт авдаг байх?

-Шалгалт авалгүй яахав. Жишээлбэл, миний хувьд АНУ-д бакалавр хийсэн учраас хэлний шалгалтаас бүрэн чөлөөлөгдсөн. Гэсэн ч ярилцлаганд орсон, хэд хэдэн эссэ бичүүлсэн. 20 минутын ярилцлаган дундуураа шууд 3 хуудас шалгалтын материал явуулсан. Би тэр шалгалтын асуултуудад 40-хөн минутын дотор хариулж шууд мэйлээр явуулсан. Тэр нь тест маягийн кейс, анализ хийх ажил байсан.

-Залуучуудад хэрэгтэй байж болох юм. Та санаж байгаа бол тухайн асуултууд дотроос нэг асуултандаа хэрхэн хариулсанаа хэлж өгөхгүй юу?

-Африкийн Ангол улсад 21 сая долларын ДОХ-ын төсөл хэрэгжүүлэх гэж байна. Та энэ төслийг яаж хэрэгжүүлэх вэ гэдэг асуулт ирсэн. Би 3 хуудас төсөл бичсэн. Яагаад гэвэл энэ төсөл надад маш ойрхон байсан. Би Мянганы сорилтын сангийн дэд захирлаар 3 жил ажиллаж байсан. Энэ хугацаанд би 40 сая доллараар эрүүл мэндийн төсөл хэрэгжүүлчихсэн хүн байсан учраас тэр л дээ. Тэгээд би ингэж маркетинг хийнэ, ингэж худалдан авалтаа зохицуулах ёстой, ийм ийм хүмүүсийг оруулах хэрэгтэй, төр хувийн хэвшлийг оролцуулна гээд 3 хуудас төсөл бичиж өгсөн. Надад маш амархан байсан учраас шууд бичээд явуулсан. Хамгийн гол нь энэ хүн цагийн дотор англи хэлээр унаган юм шиг бичиж чадаж байна уу, ярьж чадаж байна уу, энд хүрч ирээд маш өндөр түвшний эрчимжүүлсэн программ дотор ороод "амьсгаадахгүй"-гээр амжилттай байж чадах уу гэдгийг л шалгаж байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл тэр өндөр түвшний олон улсын том лидерүүдийн хөтөлбөр дотор ороод энэ хүн амжилттай сурч, ачаалал дааж чадах нь уу гэдгийг л харсан хэрэг. Ер нь Харвард нэг их шалгалт аваад ном уншина гэхээсээ илүүтэйгээр анги доторх кейс буюу анги доторх тоглолтыг чухал гэж үздэг. Жишээлбэл, монголчууд нэг малгай өмсчихөөд хичээлийн хамгийн хойно суугаад байвал мундаг гэж ойлгодог тийм биш. Хамгийн урд гараад, гараа өргөөд, ноцолдоод тэр улсуудтай мэтгэлцээд дандаа кейс дээр анализ хийх, хүний  өөрийгөө илэрхийлэх чадваруудыг илүү үнэлдэг учраас программ нь ч гэсэн өөр гэж ойлгож байгаа. Гэхдээ би очоогүй байна, одоохондоо миний ойлголтоор тэр түвшинд л сурна гэж би ойлгож байгаа.

-Миний асуусан асуулт бол тантай адилхан ийм оюуны чадамжтай, олон нийтийн танил болоогүй жирийн нэгэн монгол залуу энэ сургуульд суралцах боломж хэр байдаг юм, эсвэл их мэдээлэлтэй байх ёстой юм уу л гэж асуугаад байна л даа?

-Ер нь бол жирийн айлын надтай адилхан хүмүүс сураасай л гэж би бодож байна. Би араасаа жил болгон ядаж нэг хүнийг сураасай гэж бодож байгаа. Энэ зөвхөн миний ч юм уу, Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржид оногдсон боломж бол биш. Олон мянган, олон зуун залуус сураг л дээ. Ер нь Кеннидийгийн их сургууль улс төрд ирээдүйд амжилт гаргах улсууд сурдаг учраас мэдээж улс төрчид их хандаж байгаа. Харвард бооцоо тавьж байна. Энэ Б.Отгонбат гэдэг залуу дээр бооцоо тавьчихъя. Энэ залуу сурч очоод Монголыг өөрчлөг, энэ залуучууд нийлээд өөрчлөг, энэ потенциальтай юм байна гэдэг ч юм уу олон шалгуур байгаа байх. Тэд нар олон сар уншиж, судалж байгаа л даа. Хэдэн мянган, бүр жилд 20, 30 мянган залуучууд сурах өргөдлөө явуулж байгаа юм чинь.

-Та жишээлбэл хэдэн сарын өмнө анкетаа, материалаа явуулсан бэ?

-Би 2014 оны 11 сард явуулсан. 12 сарын 3-наас нэг долоо хоногийн өмнө гэнэт шийдээд, би ер нь яагаад сурч болохгүй гэж бодоод л материалаа явуулсан. 1, 2 хоног сууж юмаа бичээд онлайнаар явуулчихсан. Дараа нь 12 дугаар сарын 3-нд Харвард өргөдлөө хаагаад, энэ оны 3 дугаар сарын 15-нд ярилцлаганд дуудсан. Энэ хугацаанд тэд нар чинь уншаад, матрексын матрекс судалгаа явуулаад, за хэнийг нь авах вэ гээд оноо өгсөн байгаа. Би Сингапурын кабинетын улсуудыг харсан л даа, твиттер дээр явж байсан. Жишээлбэл, түрүүн ярьсан тус улсын ерөнхий сайд асан Ли Куан Югийн хүү Харвардын Кеннедигийн яг энэ хөтөлбөрийг төгссөн. Сангийн сайд нь гээд 7, 8 хүний тал нь Харвардыг төгсчихсөн байсан. Энэ юуг хэлээд байна вэ гэхээр Харвардын нөхөрлөл гэдэг бол өөрөө дэлхийн лидерүүдийн нөхөрлөл гэдгийг харуулаад байна. Энэ юман дотор орно гэдэг нь өөрөө нэр хүндтэй, амьдралд олдох ховорхон боломж юм.

-Та Харвардад материалаа өгөхдөө гэнэт шийдсэн гэсэн. Гэхдээ таны ярианаас сонсож байхад урд нь сурчих юмсан гэсэн бодол байсан юм шиг санагдлаа. Гэхдээ гэнэт сэдэл төрүүлсэн зүйл юу байв?

-Мэдээж, сурчих юмсан гэсэн битүүхэн бодол байлгүй яахав. Яахав, урд нь сурч байсан хүмүүсийг ажиглаж л байсан. Гэхдээ ний нуугүй хэлэхэд миний хувьд нэг юм хүлээж байсан гэж хэлж болно. Юу гэвэл, би ямар ч байсан дэд сайд ч юм уу, УИХ-ын гишүүн болчихоод Харвардад хандсан нь дээр байх гэж бодож байсан. Ер нь бол би Австралийн Квислэндийн их сургуулийг 2005 онд төгссөнөөсөө хойш хувьдаа нэг амлалт өгсөн юм. Тэр нь болохоор за би АНУ-д төгслөө, Австралид төгслөө гэхдээ дэлхийн нэг номерын сургууль төгссөн нь арай дээр юм байна, сурна гэж өөртөө амласан. Австралийн Квислэндийн их сургууль дэлхийд 50-д жагсаж байгаа л даа. Үнэхээр сурвал би Харвардад суръя, сурахгүй бол өөр хаана ч сурах нь хэрэгцээгүй юм байна гэдэг амлалтыг 10 жилийн өмнө би өөртөө өгч байлаа. Тэгэхээр би 10 жилийн турш энийг бодож явсан гэсэн үг. Тэгээд өнгөрсөн онд заавал би албан тушаалд очиж байж суралцах хэрэггүй юм байна гэж бодоод гэнэтхэн шийдвэр гаргасан.                    

-Харвардын их сургуульд элсэнэ гэдэг мэдээж том боломж. Санхүүгийн хувьд аваад үзэхэд л өндөр төлбөртэй, зардал их шаардагдана. Төлбөрөө яаж зохицуулсан бэ? Эсвэл та Харвардад сурахаар гэнэт шийдээд, шууд очоод сурчихаар хэмжээний мөнгөтэй хүн үү?

-Харвардад сурахаар би гэр бүлийн хамт явж байгаа. Жилийн зардал нь 128 мянган доллар болж байгаа. Улсаас гадаадын их дээд сургуулиудын шилдэг 100 суургуулиудын аль нэгэнд явахад төрийн сангаас тэтгэлэг олгодог. 2 жилийн 32 мянган долларын тэтгэлэг олгодог. Үлдсэнийг нь би хувиасаа гаргаж байна. Ер нь Харвардад тэнцлээ л бол хүн бүх зүйлийг зохицуулаад явахаас өөр аргагүй. Жишээ нь би өөрийнхөө машиныг 30 мянган доллараар зарсан. Тэгээд би найзууддаа хэлсэн, би "200"-тай байснаас Харвардын дипломтай байсан нь дээр гэж. Өнгөрсөн сард хандивын хүлээн авалтуудыг маш их хийлээ. Найзуудаа, гэр бүл, ойр дотныхоо хүмүүсийг цуглуулсан. Би хандиваар бараг 15 мянган доллар цуглуулчихлаа. Нөхдүүд наад зах нь 100 доллар өгч байна. Мөнгө цуглуулах гэж би маш их юм хийлээ. Одоо манай монголчууд зөвхөн өвчтэй зовлонтой боллоо гэхэд биш, сурах гэж байна Харвард явлаа гэхэд бас мөнгө өгдөг болсон байна. Тэгэхээр найз нөхөд, дэмждэг хүмүүс маань надад хандив өгсөөр л байна, сая ч гэсэн би хандив авчихаад л явж байна /энгэрийн халаасаа заав/. Өөр бас би АНУ-д байгаа, Тайваньд байгаа бүх найзууд уруугаа захиа бичсэн. Тэр мөнгийг хүн босгох л хэрэгтэй, би босгож байгаа. Олон хүнээр дэмжүүлж, эерэг хөрөнгө оруулалт авч байж сурах хэрэгтэй. Мөнгө бол сонин биш, би хүүхэд залуучуудад хэлдэг. Хэрэв та нар суръя л гэж бодож байгаа бол мөнгийг хоёрдугаарт тавь гэж. Мөнгийг босгож сурах хэрэгтэй, fundraising гэдэг юмыг бий болгож чадах хэрэгтэй.

-Гол нь яаж босгох вэ гэдэг байна. Монголчууд өөрсдөө орос школтой, байгаа юмыг байгаагаар нь хүлээж авах дуртай. Тийм ч учраас тань шиг глобал сэтгэлгээтэй хүн ховор, мөнгийг яаж босгох вэ гэдэг асуудал гарч ирээд байна. Та ч яахав өөрийнхөө хэмжээнд нийгэмд карьертай хүн, гуйгаад гуйгаад авчихдаг юм байж. Тиймгүй хүн яаж босгох вэ?

-Карьердаа ч биш л дээ. Энэ бол цэвэр сэтгэлийн асуудал, сэтгэлийн холбоосны асуудал. Жишээлбэл JCI, Ротари, Ардчилсан нам, цахим сүлжээ гээд миний нийгмийн хүрээллүүд байна. Тэрэн дотор байгаа найзууд маань Б.Отгонбатыг дэмжээд, энэ хүн Монголд хэрэгтэй хүн гэдэг үүднээс нь хөрөнгө оруулж байгаа байх гэж би бодож байна. Түүнээс биш надад нээх сүртэй хөрөнгө оруулаад байгаа биш, Монгол Улсад хөрөнгө оруулж байгаа юм. Тийм ч учраас би төрийн захиргааны сургуульд явж байна, хэрэв би мөнгө олох гэж байсан бол Харвардын бизнесийн сургуульд явах байсан. Харин Харвардын бакалаварт суралцах ихэнх оюутнуудад Харвард 100 хувийн тэтгэлэг олгодог. Яагаад гэвэл Харвард санхүүгийн чадвар, хувь хүний чадвар хоёрыг тусад нь авч үздэг. Би түрүүн хэлсэн, Харвард чинь 37 тэрбум долларын хөрөнгө оруулалт хийхэд бэлэн сургууль шүү дээ. Саяхан Монголоос Харвардын бакалаварт тэнцсэн Б.Санчир гэдэг хүүхдийг Харвард бараг төлбөргүй сургаж байгаа.

-Монголоос Харвардын бакалаварт хичнээн хүүхэд сурдаг юм бэ?

-Бакалаварт 10 гаруй хүүхэд сурдаг юм шиг байна лээ. Тэгэхээр хүүхэд залуучууддаа захихад Харвард бол сурах хүсэл тэмүүлэлтэй, үнэхээр оюуны чадамжтай хүмүүсийг сургахдаа санхүүгийн хувьд асуудалгүй даадаг, сургадаг систем шүү гэж хэлмээр байна.

-Ийм асуулт асууж байгаад уучлаарай. Гэхдээ тантай ярьж байж энэ асуултыг асуухгүй өнгөрвөл хэтэрхий худлаа болчих байх. Нэг хэсэг таныг АНУ уруу хүүхдүүдийг зуучлах нэрийдлээр луйвар хийж мөнгө олж байна, тиймээс эцэг эхчүүд нь шүүхдэхээр бэлдэж байгаа гэхчлэн тантай холбоотой таагүй мэдээллүүд гарсан. Энэ талаар та ямар тайлбар өгөх вэ?

-Тийм гарч байсан. Бид нар нэг жил зуны аялах, ажиллах гэдэг хөтөлбөрийг нэг л зун хийсэн юм. Олон ч хүүхэд явсан. Тухайн үед АНУ-ын эдийн засаг ч уналттай, цаад байгууллага нь ч найдлагатай байгууллага биш байж таараад хүүхдүүдийг АНУ-д очингуут нөгөө гоё гоё амласан ажлын байр, зүйлүүд нь байхгүй, бэрхшээл үүссэн. Гэхдээ тэр хүүхдүүдийг буцаж ирэхэд хохиролтой гэж үзсэн зарим хүүхдүүдийн хохирлыг барагдуулсан. Ер нь аливаа шинэ төсөл хөтөлбөрийг Монголд хэрэгжүүлэхэд 100 хувь төгс байдаггүй. Бүх юманд алдаа гардаг, харин алдаагаа зөв залруулах хэрэгтэй. Манай байгууллагын хувьд ч гэсэн зарим хөтөлбөрүүддээ алдсан зүйл байгаа. Алдаануудаа засаад явж байна. Бид тэр зуны хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхээ больсон. Яагаад гэвэл энэ хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд монголын хүүхдүүдийн хэл ус бэлэн биш байна, эдийн засгийн хувьд ч тэр бэлэн биш байсан, очоод гарах өөрчлөлтийг давах чадвар бас хүүхэд болгон дээр өөр болохоор больсон.

-Та тэр үед энэ асуудлаар шүүх, цагдаагийн байгууллагад дуудагдаж байсан уу?

-Үгүй, дуудагдаагүй. Хэсэг хүүхдүүдийн аав, ээжүүд л гомдолтой байсан. Гомдлыг нь барагдуулсан. Асуудлыг, бэрхшээлийг эрхшээлдээ оруулж, цаана нь гарах хэрэгтэй. Тэрнээс асуудлаас хойш сууж, бултах нь зөв гарц биш.

-Та “Мянганы сорилтын сан”-гийн үйл ажиллагаа эрхэлсэн захирлын албыг хашиж байсан. Энэ үедээ ямар ажлуудыг хийж бүтээв?

-2009-2012 оны хооронд 3 жилийн хугацаанд энэ албыг хашиж байсан. Мянганы сорилтын сан 285 сая ам.долларыг Монголд хэрэгжиж байгаа 6 төсөлд хөрөнгө оруулж хэрэгжүүлсэн. Тэр ажлын дэд захирлаар ажиллаж байхдаа би их зүйлийг сурсан. Мэдээж Улаанбаатар хотын агаарын бохирдлыг бууруулах, Чойр-Сайншандын хооронд тавигдсан 176 км авто зам, эрүүл мэндийн чиглэлээр, газар өмчлөл, хөрөнгийн эрхийн чиглэлээр, хөдөө аж ахуйн чиглэлээр, хот орчмын бэлчээрийн чиглэлээр гээд олон төсөл хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлсэн. Эдгээр төслүүд амжилттай хэрэгжсэн, монголд үр ашгаа өгсөн гэж би хардаг.

-Тэр олон төсөл хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлж байхад таны сэтгэлд үлдсэн, за би энэ ажлыг хийж чадлаа, энийг хийж чадсангүй гэж бодож үлдсэн ажил байдаг уу?

-Миний хувьд олзуурхаж байгаа нэг зүйл нь ОУ-ын донор байгууллагуудын том төслүүдийг яаж, ямар механизмаар хэрэгжүүлдэг юм гэдгийг сурч авсан. Хувь хүний хувьд, карьерийн хувьд асар их өссөн. Өнөөдөр Харвард ч гэсэн намайг Мянганы сорилтын сангийн үйл ажиллагаа эрхэлсэн захирлын албыг хашиж байсан болохоор авсан. Энэ бол бас нэг хувьсагчийн нэг. Энэ том төсөл, энэ том нийгэм рүү хандсан төслийн менежментийг хийнэ гэдэг хэр баргийн хүний хийж чадах ажил биш. Тэр агуулгаараа би асар их зүлийг сурсан. Харамсдаг зүйл гэвэл, жишээлбэл цэвэр агаар төсөл дээр заавал бид нар 200 мянган айл өрхийн хуучин зуухыг шинэ зуухаар сольж байхаар энэ улсуудыг дэд бүтэцтэй холбох ч юм уу, эсвэл хэдэн орон сууц бариад гэр хорооллыг барилгажуулах ажил дээр 40 сая доллараа хөрөнгө оруулчихдаг байж дээ, буруу хөрөнгө оруулалт болчихож дээ гэж бодож байсан. Би энэ ажлууд дээр үнэхээр сэтгэл хангалуун бус байдаг. Харин МСҮТ дээр очоод шинэ тоног төхөөрөмж суурилуулаад, сургалтын орчин сайжруулах ажил, тэр бол аягүй мундаг тэр бол сайн ажил болсон. Малчдад бэлчээрийн менежментийн сургалт хийж, худаг ус гаргаж өгсөн тэр бас мундаг ажил болсон. Зам барьсан, бусад замаас маш өөр сайн зам болсон.            

-Монголд ямар мэргэжил эзэмшвэл ойрын ирээдүйд хамгийн эрэлттэй мэргэжил болж чадах вэ?

-Би Монголын ирээдүйг маш гоёор хардаг. Монгол улс өөрөө хоёр том гүрний дунд байгаа жижигхэн улс. Гэхдээ монгол хүмүүсийн өөрийнх нь оюуны потенциал асар  өндөр, монголчууд юманд маш хурдан хувирамтгай, адаптаци хийх чадвар маш мундаг. Оюуны чадамж ч гэсэн маш өндөр. Бид нарыг уул уурхай биш, бид нарын оюун ухаан, мэдлэг боловсрол биднийг ирээдүйд баян тансаг, сайхан амьдруулна гэдэг миний итгэл тэнд байдаг. Тэгэхээр бид тэр нийгмийг мэдлэгт суурилсан, толгойгоо ажиллуулж мөнгө олдог ийм нийгмийг л бүтээх хэрэгтэй байна. Өнөөдөр Азийн Хятад, Тайвань, Япон, Хонгконг зэрэг улсуудыг хар. Хол яриад яахав, ойрхон яръя. Энэ улсууд 50 жилийн өмнө хамгийн шилдэг залуучуудаа гадаадын өндөр хөгжилтэй орнуудын сургуулиуд, Харвард өөр юу байдгийн тэр сургуулиудад явуулж сургасан. Тэр улсууд тэнд очоод тэр apple-ийг яаж хийдэг юм бэ, бүх мэдээлэл, шинжлэх ухаан технологийг сурч ирээд буцаад өнөөдөр америкуудтай дэлхийн зах зээл дээр өрсөлдөж эхэлж байна. Түүхээс хараад байхад өндөр хөгжилтэй Азийн улсууд энэ системээр л явсан байдаг. Бид нар шинэ, онцгой дугуй бүтээх гээд хэрэггүй. Тэгэхээр бид нар юу хийх ёстой вэ гэхээр, би өөрөө ч Харвардад явуулсан элсэлтийн эссэн дээрээ бичсэн. Бид нар Монголд мэдлэгт суурилсан нийгмийг бүтээнэ, Монгол хүнийг дэлхийд өрсөлдүүлмээр байна, Монгол хүн дэлхийд тэмүүлж, дэлхийд өрсөлдөгч тэр монгол хүнийг бид бүтээхийн тулд тэр хүн дэлхийн стандартын тэр том боловсролыг эзэмшихэд бид энэ уул уурхайн баялгийг чиглүүлэх ёстой.

Өнөөдөр яахав, бид Тавантолгой гээд алалцаад, ноцолдоод байж байна. Гэтэл тэрний оронд энэ толгойгоо яаж хөгжүүлэх вэ, толгойгоороо дамжуулаад яаж, ямар баялаг бүтээж ирэх 10 жилд, 20 жилд ямар бүтээгдэхүүн хийж Хятадын зах зээл дээр гаргавал ашигтай байх вэ, Оросын зах зээл дээр юу хийж өрсөлдвөл доллар хийх вэ гэдэг юмаа ярихгүй байна л даа. Зөвхөн газрын доорх баялаг дээрээ л ноцолдоод байна. Энэ нь өөрөө сэтгэлгээний аягүй том ядуурал. Миний хувьд хэрэв энэ уул уурхайгаас ямар нэгэн баялаг орж ирдэг юм бол яаж яаралтай толгой руугаа хийгээд дараа нь тэр толгойгоор бид яаж доллар олох вэ гэдэг юм руу явах ёстой л гэж хэлэх гээд байна. Жишээ нь уул уурхайгаас нэг тэрбум доллар ороод ирлээ гэж бодоё, тэгвэл бид тэр мөнгийг хүн рүүгээ хийчихъе. Монгол хүн рүүгээ хийгээд, нано технологи, хөдөө аж ахуй, уул уурхай, барилга ч гэдэг юм уу 5 салбар дээр л барьчихая. Ерөөсөө 5 салбар дээр л бүгдээрээ дэлхийд өрсөлдөе, ямар бүтээгдэхүүн гаргах юм гэдгээ тодорхойлъё. Хөрөнгө оруулаад Харвардын нано технологи, био технологийн ангийг төгсөөд ирсэн хүүхдүүддээ улсаас хамгийн шилдэг бүтээгдэхүүн хийх тэр үйлдвэрийг нь бариад өгчихье. Тэд нар тэр үйлдвэр дээр ирээд ажиллаг, гаргасан бүтээгдэхүүн нь Хятадын зах зээл дээр гаргахад нь  төр тэр гаальтай, тэр төрийн байгууллагуудтай нь яриад тохироод зах зээлд нэвтрэхэд нь төр нь ажиллаг. Тэгээд Хятад, Оросын зах зээл дээр нөгөө бүтээгдэхүүн нь гараад доллар олоод ирэхээр хүссэн хүсээгүй Монголын дотоодын жижиг, дунд үйлдвэрүүд чинь тэрийгээ дагаад хөгжинө. Ингээд ирэхээр  эдийн засаг чинь өөрөө аяндаа савлахгүй, тогтвортой болно. Угаасаа л бүх улс ингэж л хийсэн байна. Тайвань ч тэр, Солонгос тэр адилхан үндэсний үйлдвэрлэл, үндэсний мэдлэг боловсрол дээрээ суурилж баялаг бүтээгээд байна. Бид нар ч гэсэн хүссэн хүсээгүй тэр систем рүү явна, тэгэхэд тэр хөрөнгө оруулалт маань хүн дээрээ байх ёстой. Яагаад хүн рүүгээ оруулахгүй байгааг би ойлгохгүй байна. Ямар ч Ерөнхий сайд гарч ирсэн зөвхөн би дараагийн сонгуульд яаж ялах вэ гэдэг юмыг л бодоод байгаа болохоос биш, би үр хүүхдэдээ, Монгол улсад энэ нэг үйлдвэрлэл, баялаг бүтээдэг системийг бий болгочихоод эндээс буух юмсан гэдэг тийм зүрх сэтгэлтэй, зоригтой лидер байхгүй л байна. Тэгэхээр Монголд тийм лидер, тийм манлайлал хэрэгтэй.

-Би сая танаас монголд тийм лидер байна уу гэж асуух гэж байсан та асуултгүй хариулчих шиг боллоо. Тэгвэл та АН-аас татгалзах уу?

-Ямар утгаараа?

-Та АН-ыг шүүмжилсэн. Нөгөөтэйгүүр одоогийн засгийн эрхийг Ардчилсан нам барьж байгаа гэхэд хилсдэхгүй. Төрийн 3 өндөрлөг нь гурвуулаа Ардчилсан намынх. Тэр утгаараа та намаасаа татгалзах уу гэж асууж байгаа юм.

-Нам гэдэгт бус, хүн гэдэгт асуудал нь байгаа юм. Тийм учраас би Ардчилсан намаас татгалзахгүй. Харин асуудлыг аль ч нам шийдэж болно, зөв шийдэж байгааг нь дэмжих хэрэгтэй. Ардчилсан намын өнөөдөр байгаа хүмүүс шийдэж чадахгүй бол дараагийн үе нь шийднэ. Тэр үедээ залуучууддаа боломжийг нь олгох ёстой, би зайгаа тавьж өг гэж хэлэхгүй. Тэр үеийг асуудлыг шийдэхээр оролдоход манай лидерүүд боломжийг нь тавьж өгөх үүднээс бодлогоор дэмжиж уян хатан хандаасай л гэж хүсдэг.

-Заавал боломж тавьж өгөх ёстой юу? 90 оны Ардчилсан хувьсгалыг залуучууд өөрсдөө л хийсэн ш дээ.

-Боломжийг бий болгохын тулд бид нар өөрсдөө тэмцэнэ л дээ. Гэхдээ гудамжинд гарч тэмцэхгүй, чадвараараа түрээд явах ёстой. Хэн чаддаг нь, монголын төрд  чадамжинд суурилсан систем дутагдаад байгааг би хэлээд байна л даа. Хэн чаддаг нь дээшээ гардаг, та чадах уу чадахгүй бол боль гэдэг систем байхгүй болохоор ингээд бугшчихаад байна. Зоригтой реформуудыг бид нар хийхгүй бол угаасаа улс төр ямар хандлага уруугаа явж байна гэхээр ардчилал гэдэг зүйлийг яриад ч юм уу, манай нам, танай нам гэж яриад явахгүй болчихлоо. Харин Монгол Улсыг хэн, ямар замаар хөгжүүлэх гээд байгаа юм гэдэг рүүгээ л уралдах ёстой.

-Таныг хэвлэлүүд сүүлийн үед яагаад сонирхоод байна вэ гэхээр Б.Отгонбат гэдэг хүнийг Харвардад явах гээд байгаад нь ч биш байх гэж бодож байна. Магадгүй таны яриад байгаа шиг улс төрд шинэ хүчин яах аргагүй үгүйлэгдээд, байх ёстой гэж үзээд байгаа болохоор таныг сонирхоод байж болох юм. Ард түмэн нам, улс төрөөс залхаж байх шиг байна.

-Тийм, яах аргагүй үнэн.

-Ирээдүйд ямар мэргэжил эзнээ үнэд оруулах вэ?

-Ямар мэргэжил үнэд орох юм бэ гэхээсээ илүү, ирээдүйд ямар салбар мөнгө олох вэ гэдгийг нь харах хэрэгтэй болов уу. Хөдөө аж ахуй бол яалт ч үгүй манай том нөөц мөн. Уул уурхай бол яахав дээ, нэг хэсэг мэдээж явна. Гэхдээ тодорхой хугацааны дараа дуусдаг баялаг. Харин хөдөө аж ахуй гэж сэргээгдэх том баялаг бидэнд байна. Хөдөө аж ахуй, барилга, үл хөдлөх хөрөнгө гэдэг ч юм уу, ер нь шинжлэх ухаан технологи дээр суурилсан салбарууд л явна. Тэгэхээр хүмүүс толгойгоороо юу олж болох вэ гэж бодох ёстой. Хүссэн хүсээгүй дэлхий ертөнц толгойгоороо л уралдаад байна. Ямар ч байгалийн баялаггүй Тайвань, Сингапур зэрэг улсууд хөгжчихөөд байна. Тэгэхээр хүүхдүүд мэдлэгт суурилсан, толгойгоо ажиллуулах тэр салбарт л сурах хэрэгтэй. Гэхдээ энийг төрийн бодлогоор зохицуулж өгөхгүй бол тэнд нээх гоё юм сурч ирээд энд ажиллах гэхээр энд ямар ч ажлын байр байхгүй бол болохгүй. Тэгэхээр л миний түрүүний яриад байсан төрийн бодлогоор зохицуулах зайлшгүй шаардлагатай. За таныг төрийн мөнгөөр сургахаар явууллаа, та сураад ирэхээр энд биотехнологийн компани байна, энэ инкубатор байна, энэ инкубаторт та бүтээгдэхүүнээ боловсруул, боловсруулсан бүтээгдэхүүнийг чинь яаж борлуулахыг төр дэмжиж өгье, ингээд доллар олъё гэдэг ийм зүйлүүд байх ёстой. Байхгүй болохоор утга учиргүй тэр гоё зүйл байна тэрийг суръя гээд баахан юугаа мэдэхгүй улсууд шуурдаг. Сураад буцаад ирсэн монголд ажиллах орон зай нь байхгүй, за за буцъя даа гээд гадагшаа алга болж болохгүй.

-Таны ярьж байгааг сонсож байгаад нэг асуулт ургаад гараад ирлээ. Улс төрийнхөнтэй ярихаар төрийг шүүмжлээд, бүгдээрээ л төрийн бодлого дутагдаад байна гээд шүүмжлээд яриад байдаг. Би хараад байгаа болохоор та ч бас харчихсан байх гэж бодож байна. Юу гэхээр, төрд тань шиг ингэж сэтгэдэг хүн байхгүй байна уу гэвэл бас үгүй юм шиг байгаа юм. Яагаад ингэж сэтгэж чадахгүй байна вэ? Бүгд ингэтлээ доройтоод мөнгөний хойноос явчихаад байна уу, яагаад байна вэ?

-Яахав, тэр зөв бодож байгаа, зөв сэтгэж байгаа хүнийг ард түмэн олноор нь төрд гаргах ёстой. Тэр хүмүүс бүгдээрээ нийлээд энэ хөгжлийн бодлогууд дээрээ ойлголцоод, зодолдох биш хамтдаа гараа бариад урагшлах ёстой байхгүй юу. Тэр хүмүүс нь цөөн, бусад арай өөр сонирхолтой хүмүүсийнх нь тоо их байгаад байгаа болохоор ийм зангуунд л байгаад байна. Тэгэхээр ард түмэн сонголтоо хийхдээ яг юм хийе гэсэн үзэл бодол дээр нь суурилж сонгох ёстой болчихоод байна. Улс төрд нэг удаа ийм цус сэлбэлт хийхгүй бол буцаад хуучин хэвээрээ 20 жил явчихлаа. Хүмүүс ч өөрөө залхчихлаа л даа. Энэ цус сэлбэх тогтолцоог ОУ-ын байгууллагуудад залуучууд хэвшүүлж байна. Өөрөөр хэлбэл та энэ жил ерөнхийлөгч байсан бол дараа жил ерөнхийлөгчийн зөвлөх, харин та дараа жил ерөнхийлөгч, тэрний дараа жил та бол гээд бүр тогтчихсон. Тэрийгээ сургалтын системтэйгээ уялдуулаад явуулж байна. Ийм юм улс төрд байхгүй болохоор нөгөө л нэг нөхөр суугаад байдаг, нөгөө л нэг нөхөр баяжаад байдаг гээд нийгэмд аягүй том хардалт бий болоод байна.

-Аливаа улсыг ид ажил хөдөлмөр эрхлэх насны дунд үеийнхэн авч явдаг гэдэгтэй би санал нэг байдаг. Одоогийн Монголын дунд үеийнхэн шилжилтийн үеийн хүмүүс. Тэдэнд тэр бүр сурах боломж бага байсан гэж би өмөөрдөг юм. Англи хэл сурах нийгмийн шаардлага өдрөөс өдөрт нэмэгдэж байна. Гэтэл ажил төрөл, өнөө маргаашийн амьдрал гээд өөртөө зав гаргаж англи хэл сурах боломж олдохгүй байх шиг. Яаж монголын нөхцөлд, бие дааж англи хэл сурах вэ?

-Би Нийслэлийн 38 дугаар сургуульд сурч байхдаа, 6 дугаар ангиасаа хойш Германы тусламжийн байгууллагад орчуулагч хийгээд, хөдөө орон нутгаар яваад хүмүүстэй харилцаж байгаад өөрөө л англи хэл сурсан. Тэгэхээр Монголд англи хэл сурах бүрэн боломж бий. Гол нь хүн өөрөө гадаад хэл сурах зорилгоо зөв тодорхойлж, хүчтэй тавих ёстой. Тэгэхгүй, за англи хэл сурах тэгэж байгаад болно биз гээд хойш тавиад байдаг. Гэтэл нас чинь ахих тусмаа англи хэл сурахад аялга чинь цэвэр болж чадахгүй гэдэг ч юм уу бэрхшээлүүд улам ихсэнэ. Тийм болохоос эртхэн шиг сургалт, клубт элсээд суралцах хэрэгтэй. Англи хэлээр ярьдаг, яриагаа сайжруулдаг клубууд их байдаг. Тэнд очоод уулзаад, өөртөө цаг гаргаад өөрийгөө дайчлах хэрэгтэй. Хүн өөрийгөө дайчлахгүй шалтаг, шалтгаан тавиад байвал сурахгүй. Тэртээ тэргүй хэлтэй хүн ажлын байран дээр гарахад илүү цалин авна гэдэг нь ойлгомжтой, ийм аймшигтай өрсөлдөөн дунд байхад өөрөө өөрийгөө дайчилж сурах л хэрэгтэй.  Хүн өөрийгөө дайчлах л хэрэгтэй.

-Тэгэхээр Монголд англи хэл сурах бүрэн боломж байгаа гэж та хэлээд байна уу? Хүмүүс англи хэлийг орчинд нь сурвал илүү байдаг гэж яриад байдаг.

-Байлгүй яахав. Мэдээж орчинд нь очвол сайхан л даа. Гэхдээ хүн болгон тэр орчинд нь очих санхүүгийн боломж байхгүй ш дээ. Би бол арван жил 38 дугаар сургуульд гадаад багштай байсан. 1997 онд арван жилээ төгсөөд англи хэлний улсын олимпиадын аварга болж байсан. 

-Би болж өгвөл танаас англи хэл сурах шууд техник заалгах гээд байна л даа. Юу гэдэг юм бэ дээ, тийшээ гүйж очоод тийм ном ав тэрийгээ тэгэж цээжил гэдэг арга заалгачих санаатай байна.

-Тийм биш л дээ, хэл гэдэг бол өөрөө тийм пуужингийн шинжлэх ухаан биш шүү дээ. Харилцааны л хэрэгсэл. Хүн өөрөө их ярих дуртай байх ёстой, харилцах дуртай байх ёстой. Монголд шар толгойтой хүмүүс зөндөө л байна, гүйж очоод ганц нэг юм асууя, баръя гээд өөрөө санаачлаад сурна гэвэл зөндөө арга, боломж  байна. Интернетээр ч гэсэн сарын 25 долларын хураамж төлөөд гаднын улсуудтай вэб камераараа хараад ярилцах боломж хүртэл гарчихсан байна. Гэх мэтчилэн сурч болох технологийн зөндөө аргууд байна. Гол нь суръя гэдэг зорилгоо тавиад дайрах л хэрэгтэй.

-Хүн л юм чинь аливаа хүнд сайнтай муутай зүйл байдаг байх. Гэхдээ би тантай ярилцаж байгаа энэ цөөхөн хоромдоо таны сайн бүхнээс залуучууддаа хэрэгтэй жаахан ч гэсэн юм аваад үлдчих юмсан гэж бодож сууна. Таны ямар зүйлийг залуучууд авч үлдээсэй гэж та бодож байна вэ?

-Би TED.com зэрэг вэб сайтуудыг харах дуртай. Тэрэн дээр тийм хүмүүст урам зориг өгсөн, итгэл найдвар өгсөн янз бүрийн хүмүүс ярьдаг. Намайг ирэх долоо хоногт хэсэг нөхдүүд нэг уулзалтад уриад байгаа. Залуучууд надаас таны бизнес хийх, амжилтад хүрсэн түүхийг сонсоё гэж байгаа. Би энэ уулзалтад очих бодолтой байна. Ер нь хүмүүс амжилтанд хэрхэн хүрэх вэ, яаж карьераа өсгөх вэ, яаж илүү цалинтай болох вэ гэдэг ч юм уу нэг тийм хүсэл, мөрөөдөл хүн бүрт  байгаа байх. Тэрэн дээр миний амьдралын, жишээлбэл АНУ-д 25 доллартай буугаад, Квинслэндийн их сургуулийг 100 хувийн тэтгэлгээр сураад энгийн төрийн албан хаагчийн хүүхэд тэр сургуулийг төгсөөд өдийг хүртэл явж байгаа амьдралын түүх давтагдахгүй. Миний амьдралыг сонирхож байгаа тэр залуучуудад би нэг номноос жишээ аваад та нар өөрийгөө дайчил гэх юм уу ямар нэг сургаал айлдаж болно. Гэхдээ би тэгэхийг хүсэхгүй байна. Харин миний амьдралын түүхээс энгийн айлын нэг хүүхэд ч гэсэн сэдэл аваад, энэ бүхнээс итгэл найдвар нь асаад өөрийгөө дайчлаад тэр хүний амьдрал өөрчлөгдөөсэй гэж би хүсэж байна. Бид 2500 хүүхэд АНУ руу сургахаар явуулсан. Тэр хүүхдүүд суралцаж төгсөөд буцаад эх орондоо ирцгээсэн, бүгд ОУ-ын байгууллагуудад ажиллаад амьдрал дээр амжилттай байна.

Бид нарын санал болгож байгаа боловсролын тэтгэлэгт хөтөлбөр, дээд сургуулийн “2+1”, “1+1” хөтөлбөрүүдээр явж байгаа залуучуудын  амьдрал өөрчлөгдөөд, илүү амжилттай сайхан амьдраад, Монгол улсад илүү мундаг боловсон хүчнийг бэлдээсэй энэ л бидний хийж байгаа зүйлийн үнэт өв юм. Энэ амьдарч байх хугацаандаа миний, бидний өв юу вэ гэхээр монголыг өмнө нь байснаас нь илүү боловсролтой, илүү мэдлэгтэй монголын ирээдүйн залуучуудыг бэлтгэх юм. Тэрийг л үлдээж чадвал бидний зорилго биелнэ гэсэн үг. Тэрнээс амжилттай байхын тулд яг яах ёстой юм бэ гэвэл маш олон хувьсагч байна л даа.

-Таныг 25 доллартай АНУ-д буусан гэхээр асуумаар санагдчихлаа. Танд мөнгөгүй, зовж ядарч байсан, дахиж хэзээ ч ингэхгүй гэж бодож байсан үе байсан уу? Мэдээж хүн л юм чинь ингэж бие, сэтгэлээрээ ядарч явсан үе байсан байх. Яагаад АНУ явах болсон юм бэ, яагаад 25 доллартай буучихав?

-Би АНУ-ын элчинд 5 удаа хар тамга даруулсан хүн. АНУ уруу явна гэдэг надад маш их үнэ цэнээр олдсон. Тийшээ очоод найз нөхөддөө захиа бичээд бас л мөнгө босгосон. Манай америк аав, ээж хоёр эхний семестрт монгол оюутанд зориулсан 5000 долларын тэтгэлэг манай сургууль дээр үүсгэсэн. Тэд нар Монголд 1997 онд “Summer English Оlimpics” гээд оюутнуудын дунд явагддаг тэмцээний манай багш нар байсан. Би Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуульд сурч байхдаа 1997 оны тэр тэмцээнд түрүүлж чадаагүй, мултраад уйлж байсан. Манай хоёр багш, Нью-Жерсигийн хоёр бизнесмэн хүмүүс байсан. Тэд за чамд бол бид нар туслах ёстой юм байна гээд надад TOEFL-ын ном энэ тэр явуулаад дараа нь маш их тусалсан. Уг нь тэр тэмцээний ялагч нь АНУ уруу сурах байсан. Тэгээд тэр тэмцээнд мултарсанаас хойш манай америк аав, ээж хоёр тэр 5000 долларын тэтгэлгийг Дикинсоны их сургууль дээр гаргаж өгч байсан. Тэд нарын туслалцаатайгаар сургуулиасаа 100 хувийн тэтгэлэг аваад, дээрээс нь 2000 долларын нэмэлт тэтгэлэг авч, 4 жил хүний мөнгөөр сурсан даа. Энэ түүх, дээр нь мөнгөгүй, 2, 3 ажил зэрэг хийдэг, зун нь долоо хоногт 40-50 цаг ажилладаг, ядарч, зовж байсан цаг үе надад байсан. Гэхдээ миний эргэн тойронд сайхан сэтгэлтэй, миний сайн, сайхан бүхнийг харж чадсан мундаг хүмүүс байсан учраас би энэ бүхнийг давж гарч чадсан. Тэр зовлон дундаас өөрийгөө ялан дийлж, тэмцэж гарч ирж чадсан хүн өөрөө амьдрал дээр суурь сайтай байдаг. Зовоогүй хүн юмыг их амархан байдлаар шийдэх гээд байдаг. Тийм биш ээ, юм чинь нэг, хоёр, гурав, дөрөв гээд аягүй олон алхамтай явж байж бүтдэг. Гэхдээ шантрах ёсгүй, аливаа эхлүүлсэн юмаа заавал дуусгах хэрэгтэй. Дуусгасны дараа, ард нь гарсны дараа маш гоё мэдрэмж төрдөг. Тэр мэдрэмж хүнийг улам бүр цааш нь тэмүүлүүлдэг.

Манай америк аав, ээж хоёр намайг Харвардад тэнцсэн гээд захиа бичсэн, маш их баярласан. Өөрсдөө их шүтлэгтэй хүмүүс, бурхан чамд ийм зүйл л бэлдэж байж гээд их баярласан. Намайг чи нэг л өдөр ерөнхийлөгч болоорой, гэж захисан. Тэр хүмүүс чинь надад хөрөнгө оруулалт хийчихсэн хүмүүс, маш их урамшиж байгаа юм л даа. Харвардыг америкууд өөрсдөө ч мөрөөдөөд орж чаддаггүй. Тийм болохоор ийм мундаг сургуульд орлоо гээд аягүй урт, хэдэн хуудас дүүрэн захиа бичсэн байсан. Би бурхан байдаг гэж боддог. Бурхан сайн зүйл хийж байгаа, зүтгэж байгаа зөв зарчимтай, үнэт зүйлтэй, үнэнч, бусдын сайн сайхны төлөө явж байгаа хүмүүсийг хардаг. Буруу зүйл хийгээд, алдаагаа хүлээн зөвшөөрөхгүй, буруу зүйлээ хийгээд яваад байдаг хүнийг бурхан тэнгэр ниргэдэг гэдэгт би итгэдэг. Тэгэхээр зөв бодолтой, зөв л юм хийх хэрэгтэй. Алдаа гаргаж болно, алдаагаа хүлээн зөвшөөрөөд уучлал гуйгаад, зөвөөр залруулаад зүтгээд л байх юм бол цаана чинь бас нэг алсын дэмжлэг, жаахан түлхэц байдаг л байхгүй юу. Залуу хүн болгонд тэр л маш чухал.

-Хүн болгоны мөрөөдөл харьцангуй, жишээ нь би тань шиг англи хэлтэй болох юмсан гэж сүүлийн үед мөрөөддөг боллоо. Харин таны мөрөөдөл юу вэ?

-Би мөрөөдөл гэхээсээ илүү зорилго гэдэг зүйлийг ирээдүйд харж байгаа. Мөрөөдөл гэхээр тийм хийсвэр, бүтэхгүй ч юм шиг сонсогдоод байдаг. Мөрөөдөл биш зорилго гэж ярь гээд зарим хүмүүс ярьдаг. Тодорхой зорилго, зорилтуудыг л тавих ёстой. Энэ ертөнцөд төрөөд, амьдраад буцаад явахдаа эргэн тойрны амьдралаа, Монгол Улсаа хөгжүүлээд улсын дайтай явах энэ их үйлс хэрэгт нь хувь нэмрээ оруулчих юмсан гэдэг чин хүсэл байгаа. Түүнээс биш хүн болгон шиг баян болох, машин, хаустай болох гэдэг тэр бүх зүйл нь бид нарт байна л даа. Тэр хэрэгцээгээ тодорхой түвшинд хангачихсан гэж боддог. Бизнес өөрөө хийдэг, мөнгө олж байгаа учраас тэр бүхнийг хангачихсан гэж боддог.

-Би таныг зорилго гэхээр тодорхой зорилго хэлэх байх гэж бодсон. Түрүүний хэлдэг шиг, би Ерөнхийлөгч болно ч гэдэг юм уу?

-Албан тушаал, ширээ сандал чухал биш. Агуулга нь чухал. Би яг юу хийх гэж байгаа нь, улс нийгмийг өөрчилье, зөв системд нь оруулая гэж байгаа нь чухал. Бид нар чинь мөнх биш, үр хүүхдээ энэ улсад үлдээх гэж байгаа. Миний үр хүүхэд, таны үр хүүхэд ирээдүйд аюулгүй сайхан баялаг бүтээчихдэг сайхан улсад амьдрах нь нь бидний бүгдийнх нь эрх ашиг.

-Та тийм ерөнхий зорилготой гэж үү?

-Яахав, мэдээж улс төрт нийгмийн ажил бэлэн. Харвард уруу явж байгаа бас нэг шалтгаан ч тэр. Цаашид улс төр, нийгмийн ажил уруу орно. Тэр хаа хүрэхийг ёстой бурхан мэднэ. Миний өнөөдөр тавьж байгаа зорилго, энэ улсыг хөгжүүлье, өөрчилье, нэг ч гэсэн зөв юм хийчихье тэгээд цаашаа зөв голдиролдоо орчихно гэдэг тэр зорилго, зорилт хүсэл, тэмүүлэл асаж л байх хэрэгтэй, тэрийг унтрааж болохгүй. Тэр байхад бусад нь чухал биш, Ерөнхийлөгч болно уу, Ерөнхий сайд, ямар сайд болох нь сонин биш. Би сайд болно гээд ирэхээрээ л хүн буруу болчихоод байгаа юм. Яагаад гэвэл хүн албан тушаал төвтэй болох гээд байна шүү дээ. Тэгэхээр тийм биш. Хүн нийгэмд эерэг өөрчлөлт авчрахын төлөө явах хэрэгтэй. Тэр бол хүний мөнхийн зорилго байх ёстой.

-Таны хувьд ийм үлгэр дуурайл болсон, таны хэлж байгаа шиг зөв хүн Монголд байна уу, хэрэв байгаа бол нэрийг нь хэлж болох уу?

-Ардчилсан нам дотор лидер байна уу гэвэл байна. Би Ерөнхийлөгчийг бусад хүмүүсээс илүү лидер хүн гэж боддог. Мэдээж тэр хүнд алдаатай ч юм бий, оноотой ч юм байгаа. Гэхдээ би тэр хүнийг тэгэж л хүндэлдэг. Харвардад явахад ч гэсэн Ерөнхийлөгчийг хараад энэ хүн шиг болох юмсан гэдэг сэдэл төрж л байсан. Тэр хүн надад үнэхээр сэдэл төрүүлж, inspiration болж байсан уу гэвэл болсон. Хүндэлдэг хүмүүс байлгүй яахав, сайн улс төрчид монголд байгаа. Хүнийг хараар, цагаанаар будаж болно, тэр хүний хийж бүтээсэн өвийг түүх харуулна. Тэр хүн үнэхээр монголд өөрчлөлтийг авчирсан уу, үгүй юу гэдгийг түүх л шүүнэ.

 

 
Энэ мэдээ танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
    АНХААР! Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууныг баримтална уу. Ёс бус сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Мэдээний сэтгэгдэлд www.mongolcom.mn хариуцлага хүлээхгүй.
    • офшоорчоос салъя

      (109.144.223.252) 2017-04-27 17:47
      • 0
      • 0

      манан архаг луйварчдыг иим залуусаар цус сэлбэх цаг болчжээ. тууштай бгаарай залуу минь

      Хариулах

    • zochin

      (59.153.114.178) 2016-05-13 22:56
      • 0
      • 0

      4 jil suraggui baisnaa genet uvchin ni huduldug chadvargui muusain hulkhiny gishuudees arai deer. songuulid oroltsoj uzeed yalagdal huleene gedeg ch tom surgamj shuu... uurchlult husej baigaa bol yum uzej ajil hiij uzsen zaluu hunee demjih heregtei

      Хариулах

    • zochin

      (59.153.114.178) 2016-05-13 22:56
      • 0
      • 0

      4 jil suraggui baisnaa genet uvchin ni huduldug chadvargui muusain hulkhiny gishuudees arai deer. songuulid oroltsoj uzeed yalagdal huleene gedeg ch tom surgamj shuu... uurchlult husej baigaa bol yum uzej ajil hiij uzsen zaluu hunee demjih heregtei

      Хариулах

    • Зочин

      (202.21.117.42) 2015-11-26 14:02
      • 1
      • 0

      Ийм өндөр төлбөртэй сургуульд хэдэн найз нарын тусламжаар явна гэж юу байхав дээ. Мянганы сорилтын санд байхдаа хууль бусаар энэ мөнгөө олсон юм биш үү. Шалгах хэрэгтэй дээ муу авилгачныг

      Хариулах

    • Зочин

      (202.55.190.174) 2015-06-15 12:05
      • 0
      • 0

      Энхболд л энийг хийж чадна шударга боловсролтой өөр хүн ч чадахгүйдээ

      Хариулах

    • ТӨРИЙН БАНК

      (122.201.22.49) 2015-05-20 20:17
      • 1
      • 0

      ЗӨВ ШҮҮ

      Хариулах

    • B.NZ

      (150.129.143.236) 2015-05-17 22:00
      • 1
      • 1

      Бурхан Хайртай хүүхдүүдийнхээ замыг хамгийн сайнаар бэлддэг, итгэлдээ үнэнч байгаарай Яабиз шиг ивээгдэх болтугай^^

      Хариулах

    • zochiin

      (203.194.114.244) 2015-05-14 22:37
      • 1
      • 3

      Мундаг байнаа. Үлгэр дуурайл авахуйц

      Хариулах

    • аагий

      (112.72.13.37) 2015-05-14 17:02
      • 1
      • 3

      сайн боловсрол эзэмшиж түүнийхээ хэрээр сайн сайханы төлөө алхам алхамаар зүтгэж байгаа мундаг залуу шүү. Амжилт хүсэе. Их юм сураад эргэж ирээд эх орондоо ярьж байгаагаа бий болгоорой гэж хүсэе. Энэ доор балай юм бичээд байгаа хүмүүс, та нар яах гэж ингэж атаархаж шээс алдаж байдаг байнаа. Хүнд сайн сайхныг хүсэж, хүнд урам хайрлаж сураач. Ер нь хятадын эрлийз байсан ч яадаг юм. Монгол газар төрөөд төрсөн газар нь мэдээж эх орон нь л болдог юм байгаа биз дэ. Хятадын эрлийз байлаа гээд муу юм юу болдог юм. Хаанахын хэн ч байсан хүнд эх орноо гэсэн сэтгэл зүрх байхад л боллоош дээ.

      Хариулах

    • Зочин

      (112.72.11.38) 2015-05-14 16:44
      • 1
      • 4

      Амжилттай яваа нэгнээ татаж унагаах хамгийн энгийн арга бол Хужаа гэж доромжлох болсон юм уу. Ингэж бичиж байгаа нөхдүүд өөрсдөө харин асуудалтай байдаг байх.

      Хариулах

    • Зочин

      (112.72.9.22) 2015-05-14 14:23
      • 1
      • 5

      Ямар атаархуу хүүмүүс вэ. Өөрсдөө Харвард байтугай дотооддоо дээдсургууль төгсч чадсан юм уу. Миний хувьд бол хүсээд хүрч чадахгүй эрдмийн оргил өөд төвөггүйхэн мацаж яваа танд баяр хүргэж, хамгийн сайн сайхныг хүсье. Амжилт!

      Хариулах

    • Зочин

      (112.72.13.47) 2015-05-14 12:04
      • 5
      • 0

      Отгонбат ч дэээ өөрөө нээх олигтой хүн биш дэээ

      Хариулах

    • Зочин

      (122.201.24.251) 2015-05-14 11:24
      • 1
      • 3

      mongol hun harvardad surah chadvargui, hyatad hun l chadna gesen messagiig ogood baigaa doorhi hujaagiin erliizuudiin bichij baigaag. Dald sanaatai tun aihtar humuus shuu. Mongol hun jinhene halh hun yu hiij chaddagiig uzuuleed ogoorei, otgonbat aa

      Хариулах

    • Зочин

      (43.242.243.8) 2015-05-14 09:50
      • 3
      • 5

      Монгол залуу Харвардад сурч болохгvй юу. Заавал хятадын эрлийз болгох гээд монгол хvнийг гутаасан пиар яваад байна шvv. Цаагуураа юу гэхгээд байгаа нь зэвvvн юм бэ.

      Хариулах

    • 999

      (150.129.142.172) 2015-05-14 07:18
      • 5
      • 2

      Аав нь эрлийз л дээ

      Хариулах

    • зочин

      (109.144.223.252) 2017-04-27 17:04
      • 0
      • 0

      ёстой бурчлаа хаха. Архангайн захын айлаас асуухад хэлэнд өгнө дөө.

      Хариулах

    • Zochin

      (182.160.43.3) 2015-05-14 00:03
      • 5
      • 1

      Ene zalyygiin Eej ni huatad hvnii hvvhed shvv. Dee tegeed l erliiz uym baigaa Yymaa

      Хариулах

    • Зочин

      (112.72.13.81) 2015-05-13 21:04
      • 2
      • 4

      Энэ муулаад байгаа хүмүүс өөрсдөө нэг ч сургууль төгсөөгүй амьтад байгаа даа, боловсролтой хүнд бүү атаарх

      Хариулах

    • eegii

      (122.201.31.47) 2015-05-13 19:45
      • 5
      • 3

      huuhemseg zaluu

      Хариулах

    • bolor

      (195.83.117.195) 2015-05-13 18:57
      • 2
      • 5

      bayar hurgey.taniig mundag zaluu l gej boddg. gehdee bas neg zuil sanuulmaar bn. handiv ugsn naiz chin taniig tugsuud ireed said bolvol alban tushaal neheh humuus bnle.handiv avch bga humuusee ni daraa ni yalgaj salgaj alban tushaald tomilooroi.uy ch chadahgui USA d tugssn nertei mungu bariad nam bolgon deer guij ochood zasag bur deer hurgan darga boldg zaluus tanii nz nar dotor haragdana lee. tomilhoosoo umnu medlegiig ni shalgaarai. mungu bariad saikhan ineegeed guigeed yvj bsn ch daraa uuriig chin alah uymnuud hiine shu.neriig ni barag bichchihdeg ch uymuudaa. turd oirtuulj bolohgui humuusiin jagsaalt tertee tergui garanshdee neeree. tumendembrel gj zaluu lav haragdana lee

      Хариулах

    • ХУУЛЬ ЗҮЙН ХҮРЭЭЛЭН:

      (103.229.121.113) 2015-05-13 18:16
      • 2
      • 4

      ЗӨВ ШҮҮ

      Хариулах

    • zochin

      (150.129.140.255) 2015-05-13 10:13
      • 7
      • 0

      Bas l uls turd orj Genet bayajihiig husegchidiin neg.huntei ayataihan 5 ug ch solij chaddaggui soelgui buduuleg nuhur bn lee.ehleed ooriigoo hugjuulj zov hun bolgochihood daraa ni uls oron gj yarival yadgiin.t1 amitan....

      Хариулах

    • Зочин

      (103.11.192.202) 2015-05-13 09:55
      • 6
      • 0

      gadniihantai sulbeldegch shdee ene zaluu... dandaa hogshin ypon hujaa nartai yvj bdag... ooroo ch bs erliiz bh... ontsgui zaljin zaluu...

      Хариулах

    • Zochin1

      (202.21.112.82) 2015-05-12 17:33
      • 3
      • 8

      Saim tanihgui ch mundag zaluu baihaa gej bodoj demjdeg shu. Gehdee sorry yariltslaga chine zarim hesegtee hoorondoo zurchilduud bh yum. anyway goodluck!

      Хариулах

    • Зочин

      (103.229.121.141) 2015-05-12 16:47
      • 2
      • 7

      Ийм хүмүүсээ гаргадаггүй тэр дэвшсэн тойрог нь инээдтэй юм. Нэг улстөрч хахуульдаад л гараа биз. толгойтойг нь биш, мөнгөтэйг нь сонгодог болсон нь эмгэнэл.

      Хариулах

    • Зочин

      (27.123.214.119) 2015-05-12 15:11
      • 3
      • 10

      zaluuchuud Huuhduud ulger duurial avaasai. Saihan avuudhtai yariltslaga bsina. Odoo zaluuchuud temtsehgui, belen yumand ih durtai boljee.

      Хариулах

    • Zochin

      (124.148.65.119) 2015-05-12 15:05
      • 2
      • 11

      Bayr hurgie, yamar Saihan ytia boloov

      Хариулах

    • Зочин

      (103.229.121.141) 2015-05-12 12:09
      • 4
      • 12

      Отгонбат бол маш чадвартай, мундаг залуу. Монголоо гэсэн сэтгэлтэй. Монголчуудыгаа Америкт олноор боловсрол эзэмшvvлж, боловсролын яамнаас ч илvv херенге оруулалт хийсэн гэж vнэлж явдаг. Боловсролтой, зев сэтгэлгээтэй ийм залуучууд АН-д олон байгаа ч тэднийг vнэндээ залгамж халаа болгох бодол намд нь байдаггvй, еерсдее л буг болтол сууж байх санаатай юм шиг харагддаг.

      Хариулах