Ховд аймгийн 9 гайхамшиг

2016 оны 07-р сар 30-нд 10:45 цагт
Мэдээний зураг,

Манай улсад аялал жуулчлалын салбар эрчимтэй хөгжихийн зэрэгцээ Монгол Улсын онгон байгаль, нүүдлийн соёл иргэншил, эзэн Чингис хааны түүх дурсгал, байгалийн үзэсгэлэнт газрыг үзэхээр манай улсыг зорин ирдэг жуулчдын тоо жилээс жилд нэмэгдэж байна.

Монголын байгалийн гайхамшиг бүрдсэн, цогц үзэсгэлэнт газруудыг www.mongolcom.mn сайт эрхэм уншигч танд цуврал болгон хүргэхээр бэлтгэлээ. Монгол хүн болж төрсөн хүмүүн та Монгол орноо бүтэн тойрч, аялахыг мөрөөддөг л байлгүй. Зөвхөн зурган дээрээс хараад дараа нь харамсах бус өөрийн нүдээр очиж үзээсэй гэж та бүхэндээ Монгол орны заавал очиж үзэх байгалийн дурсгалт газруудыг нэрлэж байна.

Цуврал 17: Ховд аймгийн 9 гайхамшиг

1. Сэнхэрийн агуй 

Ховд аймгийн Манхан сумын төвөөс баруун хойш 25 км-т Хойд Цэнхэрийн голын хөндийд Монгол нутагт эртний чулуун зэвсгийн үеийн хүмүүс амьдарч байсныг батлах нэгэн сонирхолтой агуй байдаг.

Хойд Цэнхэрийн агуйд одоогоос 40000 жилийн тэртээ эртний хүмүүс амьдарч байсан ул мөр байна гэсэн дүгнэлтийг эрдэмтэд хийжээ. Уг агуйг олоход хялбар, Ховд аймгийн Манхан сумын Тахилтын бригадаас Хойд Цэнхэрийн голыг өгсөж 7 км яваад агуйд хүрнэ. Агуйн ам хүрэх замыг зассан явган замтай. Хойд Цэнхэрийн агуй нь N47°20'50.5", E91°57'24.1" газарзүйн солибцолд, далайн төвшнөөс дээш 1571 метрийн өндөрлөгт оршино.

Агуйн амсарын хагас нь дээрээс нурсан хад чулуу, шувууны сангасаар хаагдаж хоёр амтай юм шиг харагддаг. Нутгийн иргэд уг агуйг Их Өлийн агуй гэх бөгөөд Их, Бага хоёр агуйтай. Их агуйн аман дээр овоо босгосон байна. Овооны ойролцоо хадан ширээ сандлыг хийж тавьжээ. Агуйн амны хананд агуйд ирсэн хүмүүс будгаар нэр усаа нилээдгүй бичиж үлдээдэг бололтой, агуйн ам орчмын ханыг халтартуулсан байна. Уг агуй нь шохой чулуун тогтоцтоцтой дотроо бөмбөгөрдүү оройтой, шалнаас адар хүртэл 20 метр өндөр. 

 

Анх Хойд цэнхэрийн агуйн эдгээр гайхамшигт зураг дүрслэл Ховд аймгийн Манхан сумын нэгэн гярхай ажигч малчин санамсаргүйгээр олж сумын захиргаанд мэдээллэжээ.

1951 онд газарзүйч, судлаач О.Намнандорж гуай Хойд Цэнхэрийн агуйн хадны зураг дүрслэлийг судлан шинжлэх оролдлого хийжээ. Агуйд улаан хүрэн зосоор зурсан эртний ан амьтдын сүг зураг нэлээд бий. Агуйн хананд жадан эвэрт оронго гөрөөс (Канна), бух, могой, шувуу, тэмээн хяруул, заан, тэмээ, янгир зэрэг амьтдын сүг зураг байдгаас үзвэл эрт үед Монгол нутагт дээрх амьтад одоогийн Африк тив адил хамт амьдрах орчин бүрдмэл, чийглэг халуун уур амьсгалтай байжээ.

Хойд Цэнхэрийн агуй нь эртний дархчуулын гайхамшигт бүтээлийг агуйн зүүн талын нуранги багатай хунхнуудад өнгөц харсан хүнд үзэгдэхээргүйгээр хадгалан бидний үе хүргэжээ. Тус агуйд янз бүрийн амьтдын зургийг улаан зосоор зурсан хунх 4 бий.

1-р хунх. Уг хунхад 20 гаруй канна гөрөөс, могой тэргүүтнийг зурж үлдээжээ. Энд гөрөөсийг өргөн сүүлтэй, соотон чихтэйгээр маш чадварлаг зурсан байна.

2-р хунх. Уг хунх агуйн хамгийн том хунх бөгөөд агуйн хамгийн ур хийц сайтай гоёмсог зургуудыг агуулдаг юм. Хунхад арслан заан, аргаль, тэмээн хяруул, цацагт хяруул, цэн тогоруу, зэрэг амьтдыг дээр дээрээс нь давхарлан гоёмсог байдлаар зуржээ. 

3-р хунх. Хоёрдугаар хунхаар дамжин уг хунхад хүрэх бөгөөд уг хунхад зэрлэг тэмээг нилээд том хэмжээгээр чөлөөтэй дүрсэлсэн байхаас гадна янгир, нисэж яваа шувууг дүрсэлсэн байна.

4-р хунх. Энэ хунхад шувуу, гацуур мод, харайж буй гөрөөс зэргийг зурсан байна. Цэнхэрийн агуйн дурсгалыг зөвлөлтийн нэрт монголч эрдэмтэн, академич А.П.Окладников дүгнэж хэлэхдээ: “Гурван цэнхэрт хүн төрөлхтний эртний урлагийн бие даасан хүчирхэг голомт байсан бөгөөд асар өндөр хөгжилтэй, уран сайхны их авъяастай, эртний чулуун зэвсгийн зураачид амьдарч байсны гэрч юм” гэжээ.

Хойд Цэнхэрийн агуйн хадны зураг дүрслэл нь олон улс орны эрдэмтдийн анхаарлыг татдаг. Энэ агуйн зураг дүрлэлийн талаар Чехословак монголч эрдэмтэн Павел Поух “ Монгол орноор гучин мянган км аялахад” гэдэг номонд бичжээ. Хойд Цэнхэрийн агуйн зураг олон талаараа францын хуучин чулуун зэвсгийн үеийн Фон де Гомын агуйтай төстэй байдаг. Уг агуйн зураг дүрслэлүүд нь манай тооллын өмнөх 40 – 12 мянган жилийн тэртээд бүтээгджээ. Зургийг цахиур цүүцээр хадан дээр цүүцдэн дараа нь зургаа зос, шороон будаг найруулж буджээ. 1996 онд ЮНЕСКО-гоос Хойд Цэнхэрийн агуйг “Дэлхийн гайхамшигт үнэт зүйл болох нь” зэрэглэлээр дэлхийн соёлын өвд бүртгэж авсан байна.

2. Хар- Ус нуур

Монголын том нууруудын нэг Хар ус нуур нь 1153 ам километр талбайтай, 72 километр урт, 26 километр өргөн, дундаа аралтай, урд захаараа хулс, шагшуургатай нуур юм. Зэгсний гахай зэрэг ховор амьтадтай, цөлжүү хээр, заримдаг цөлийн нуур бөгөөд Хар нуур, Дөргөн нууруудыг оролцуулан 1997 онд улсын тусгай хамгаалалтанд авсан.

Тус цогцолбор газарт 54 зүйлийн хөхтөн амьтан, 268 зүйлийн жигүүртэн шувуу, 455 зүйлийн өвс ургамал, 4 зүйлийн загас, 6 зүйлийн мөлхөгч амьтан, 131 зүйлийн шавьж амьдардгийг тогтоосон байна. 

Байгалийн цогцолборт газрын хамгийн өндөр цэг нь далайн түвшнээс дээш 3688 м өндөр өргөгдсөн Их буурал уул (Жаргалант хайрхан уул) бөгөөд хамгийн нам дор газар нь далайн түвшнээс дээш 1139.4 м өргөгдсөн Жанжин овоо юм. Нийт талбай 850.2 мян.га, урт нь 115 км, хамгийн өргөн газартаа 137 км хүрнэ. Байгалийн цогцолборт газарт Ховд аймгийн Манхан, Буянт, Мянгад, Дөргөн, чандмань сумын нутгийн тодорхой хэсэг хамрагддаг. Одоо Хойт далай нуурын усны хамгийн гүн 1.8 м-ээс хэтрэхгүй байна. Бусад арлууд тэгш нам гадаргатайн дээр бүхэлдээ намагшиж зэгс зэрэг цоргот ургамал шигүү ургасан байна.

Энд хун, бор галуу, төрөл бүрийн цахлай, нугас, зуун хурга, хөх, цагаан дэглий, нэн ховордсон хотон зэрэг шувууд зусна. Хар-Ус нуур хэдийгээр том талбайтай боловч маш цэнгэг устай нуур юм. Хамгийн их гүн нь 4.4 м, дундаж гүн нь 2.0 м юм. Хар ус нуурын хотгор тектоник үүсэлтэй боловч удаан хугацаанаа ширгэж татарснаас эргийн байдал налуу талархаг болсны дээр эргийн зурваст зэгс шигүү ургаж намагжсан байна.

Хар ус нуурт том жижиг 10 гаруй арал байгаагаас хамгийн том нь 400 ам километр талбайтай, 30 орчим километр урт, усны мандлаас 272 метр өндөр Агшаб хэмээх арал бөгөөд тэрээр Хар ус нуурыг хойд урд гэсэн том жижиг хоёр хэсэгт хуваана. Хойд урд нуурыг 1-2 метр гүнтэй, 50-100 метр өргөн, 20 гаруй километр урт Лүн Юм гэдэг нэртэй хоолой холбоно. Хойд нуур нь 400 орчим ам километр талбайтай боловч нилдээ зэгсээр хучигдаж нуур гэхээргүй бага устай болжээ.

Хар ус нуур нь 70450 ам километр талбайгаас усжина. Үүний 70% нь ганц Ховд голын сав газарт хамаарна. Монгол Алтайн нуруунаас эх авч урсах Ховд, Буянт Цэнхэрийн гол жилд барагцаалбал 2.2 шоо километр ус нийлүүлэх бөгөөд илүүдэл усаа ууршуулахын хамт 40 километр урт 50-75 метрийн өргөн Чоно харайхын голоор Хар ус нуурт өгнө. Хар ус нуурын бүс нутагт 12 мянган хүн ам оршин сууж, 642 мянган мал бэлчдэг учраас усны бохирдол, бэлчээрийн даац хэтрэх асуудал гарч байгаа ажээ.  Тийм учраас БОАЖЯ-наас анхаарал тавьж, төрийн захиргааны 12 байгаль хамгаалагчтай хэсэг 2007 оноос ажиллаж эхэлсэн.

Хар ус нуурыг хамарсан уг цогцолбор газрын байгалийн тогтоцыг судлаачид гайхамшигтай хэмээн дуу алддаг. Энд цэнгэг уст нууруудаас гадна ус намгархаг газар, говь хээр, тал хээр, Алтайн мөнх цаст сарьдаг уулс байдаг бөгөөд байгалийн гайхамшигт урлан мэт оршдог. Зарим тохиолдолд үзүүлэн болгож зориуд урласан мэт харагддаг. Энд ирсэн гадаадын жуулчид Хар ус нуурыг “газрын диваажин” хэмээн шагшин магтдаг билээ.

3. Мөнххайрхан уул

Төв Азийн цөлийн нөлөөнд орших хязгаарлагдмал нөхцөлд бүрэлдэн тогтсон мөнх цэвдэг, мөсөн голууд бүхий өндөр уулын өвөрмөц газарзүйн тогтоцыг хамгаалах, байгалийн цэнгэг усны асар их нөөцийг хадгалах, мөнх цас, мөсөн голоор тэжээгддэг Алтайн нурууны ар өвөр хажуугаас эх авч урсдаг их бага олон голуудын эхийг хамгаалах, хөрсний чийгийн горимыг тогтвортой байлгах чухал ач холбогдолтойг анхаарч 2006 онд УИХ-ын 26 дугаар тогтоолоор улсын тусгай хамгаалалтанд авсан байна. Хамгаалалтын захиргаа нь Ховд аймгийн Мөнххайрхан сумын төвд байрладаг.

Мөнххайрхан уул, түүний орчмын газар нутаг нь Баян-Өлгий аймгийн Булган сум, Ховд аймгийн Мөнххайрхан сумын хил залгаа нутгийг дамнан 40-80 километрийн өргөнтэйгөөр баруун хойноос зүүн урагш 200 гаруй километр үргэлжлэн оршдог. Мөнххайрхан уулын ноён оргил нь 4362 метр өндөр бөгөөд мөнх цас мөсөн гол бүхий Монголын хоёр дахь өндөр оргил болно. Мөнх цас, мөсөн гол нь 200-гаад ам километр талбайг эзлэн оршино.

Монгол Алтайн нурууны мөсөн голуудын дундаж зузаан нь 56 метр байдаг бол Мөнххайрхан уулын мөсний зузаан нь 130 гаруй метр хүрч тус орны гол мөрний нийлбэр урсацаас бараг 2 дахин, газар доорхи хөдөлгөөнт усны нөөцөөс 5 дахин их цэвэр усны нөөц хадгалагдаж байгааг судлаачид тогтоосон байна. Булган, Сэнхэр, Үенч, Бодонч зэрэг томоохон голууд Мөнххайрхан нуруунаас эх аван урсдаг. 

Мөнххайрхан уулын газар нутагт аргаль угалз, янгир, буга, ирвэс, Алтайн хойлог, ятуу, чоно, мануул, үен суусар, голын халиу, минж зэрэг ан амьтан нутаглахаас гадна хоёр нутагтан мөлхөгчдийн олон төрөл зүйл нэг дор оршдог 4 том тархац нутгийн нэг юм. Монгол улсын Улаан номонд орсон Тойрмын хонин гүрвэл ганцхан Мөнххайрхан уулын дэд мужид бий. Мөн ховорт тооцогддог ногоон бах, үхэрдэй, жунгаарын загас зөвхөн Булган голд бий.

Энэ нутагт Сибирийн ой, Төв Азийн цөлийн ургамал оршихоос гадна баруун талаас Казакстан-Тураны, зүүнээс Дорнод Азийн ургамлын аймгийн төлөөлөл нэвтрэн орж иржээ. Ховд аймгийн Булган сумын нутаг дахь Залаа уул, Магнай уул, Баяндаваа орчмын Их онгог зэрэг газруудад дэлхийд ховордсон, зөвхөн Ази тив, Монголд байдаг нэн ховор ургамал болох “залаархаг хавраг буюу чийр” ургадаг.

Вансэмбэрүү, таван салаа, хонин арц, алтан зул, жамъяанмядаг, алтан гагнуур, юмдүүжин зэрэг эмийн ургамал ургана. Мөн шинэсэн ойн зурвастай бөгөөд нийт талбай нь 198 га хүрнэ. Голуудын татам дагуу шинэс, улаан хус, улиас, бургас, заган ой, харгана, чацаргана, сөөгөн шугуй, хайлаас, балгана ургасан байдаг. 

Мөнххайрхан уулын орчимд Алтайн урианхайчууд оршин суудаг. Мөнхайрхан уулын орчимд түүх соёл угсаатны байгалийн аялал, эрдэм шинжилгээ судалгааны аялал, уулын спортын аялал, Усан спортын аялал, ердийн хөсгийн болон явган аялал, спорт ан агнуурын аялал зохион байгуулахад тохиромжтой.

4. Баянзүрхийн буган хөшөө

Ховд аймгийн Мөст сумын нутагт Бодончийн хавцал уруудах замд байдаг Монголын баруун хэсгийн хамгийн томд тооцогдох чулуун дурсгал юм. Баянзүрхийн буган хөшөө нь Мөст сумын төвөөс баруун зүгт 50 гаруй км-т Баянзүрх багийн төвийн орчимд бий.Энд 30 орчим том, жижиг буган хөшөө, хиргисүүр, булш байдаг. Бугын дүрслэл харьцангуй гоёмсог бөгөөд түүний зэрэгцээ 5 өнцөгт дүрс, чичлүүр хутга, бусад зэр зэвсгийг дүрсэлсэн байдаг.

Баянзүрхийн буган хөшөө нь “Тал дахь уран баримлын үзэсгэлэн” мэт сүрлэг бөгөөд Баруун Монгол дахь буган хөшөөний хамгийн том цогцолбор юм. Мөн буган чулуун дээр эдгээр дүрслэлээс гадна эртний хүмүүсийн аж амьдралын сэдэвтэй зураг, бугын загварчилсан зураглал, ирвэс чоно гэх мэтээр бараг бүх амьтныг давхар дүрсэлсэн байдаг. Мөн одоогоор түүхчид тайлж уншиж чадаагүй тэмдэгт дүрсүүд бас байдаг.

5. Төрийн тахилгат Алтан хөхий уул

Ховд аймгийн Мянгад сум, Увс аймгийн Өмнөговь, Өлгий сумын нутгийг дамнан орших үзэсгэлэнт сайхан байгальтай, бие даасан томоохон нуруу юм. Алтанхөхий уул Алтны эх хэмээх газар Алтанхөхий хайрханы баруун энгэр, Ховд голын хөндийд оршдог байна.  Нийтдээ 60000 орчим га талбайг эзэлнэ. Алтан Хөхий Өндөр Хөхий овоо 3350 метр өндөрт байдаг. Алтан Хөхийг 250-иад жилийн өмнөөс жил бүр тахиж ирсэн эртний тахилгат овоо юм. 

Алтан Хөхийн уулс нь баруун ба өмнүүрээ Ховд голын үзэсгэлэнт өргөн хөндий, хойгуураа мөнх цаст Хархираагийн уулсын өмнүүр уул хоорондын уужим хөндий, зүүн болон урдуураа их нууруудын хотгортой хил залган хөндөлсөнө. Өндөр Хөхийг тойроод Сувагт, Асгат, Дарцагт, Баргалын оргилууд сүндэрлэх ба Алтан, Сонгинот, Улиастайн эгц цавчим хяр хавцлууд, Хүрэн харуул, Нарийн Ангалаг, Шар хамар, Алаг хадат, Пайзат зэрэг хараа сунгасан уужим тэгш өндөрлөг бүхий тал болон Цагаан бургас, Хойд ба Могойн голын эх гээд үзэсгэлэнт газруудтай. 

Өнтэй, дулаан, соргог сэрмүүн бэлчээртэй өгөөж баян олон зуун өвөлжөө хаваржаа бүхий энэ нутаг бол хүн малын жаргалын орон билээ. Эрдэс баялгийн нөөц ихтэй энд алт, мөнгө, зэс, холимог метал, цахиур, жонш, шохойн чулуу зэрэг ашигт малтмалын илэрцүүд олон буй. 

Цагаан толгойн нүүрсний орд Халзан Бүргэдтэйн ховор элементийн орд, Мянгадын Шалын Шаварын орд зэрэг арвин баялгийн ордоороо алдартай. Алтан Хөхийд төрөл бүрийн мөлхөгч хэвлээр явагчид, шонхор, ногтруу, өвөөлж, гургуул, гангар хун, нохой тас, чогчоохой, хахилаг, цасч дэглий, уран шувуу, Алтайн хойлог зэрэг олон зүйлийн жигүүртэн, хадны суусар, шар чичүүл, ондатр, минж, тарвага, огдой, үнэг, хярс, өмхий хүрэн, мануул, саарал чоно, цоохор ирвэс, шилүүс, зэгсний гахай, аргаль, янгир зэрэг хөхтөн амьтад элбэг.  

Ер товчдоо бол монгол оронд байдаг ховордсон амьтдаас нэлээд нь энэ нутагт амьдарна. Бэлчээрийн ба энгийн ургамлын хосгүй их нөөц бас бий. Хөхий нутаг нь түүх дурсгалаар нэн баян. Норжин хайрханы палеолитын үеийн хадны зураг нь Буянт голын эрэгт орших өнчин толгойн баруун талыг эзлэн тогтсон том толигор ханан хаднаа байдаг. Тэнд олон тооны амьтдын зургийг хонхойлгон цохиж цоолборложээ. 

Эртний хүний урлал, амьдрал ахуйн том түүхийг өгүүлдэг энэ зурагт адуу, буга, аргаль, янгир, чоно, үнэг, могой зэрэг амьтдын дүрс бий. Энэ дурсгал нь чулуун зэвсгийн үед хамаарагдана. Домогт Сартагтайн суваг 175 км урт үргэлжлэх бөгөөд энэ нь Цагаан толгойн хөдөөнөөс эхлэн Эрдэнэбүрэн, Ховд, Буянт, Манхан зэрэг сумын нутгийг дамжаад Хар-Ус нуурын баруун талаар орж, Манханы Тооройн цагаан элсэнд хүрч эхний ул мөр нь төгсөнө. Сувгийн гүн нь анх 20-30 метр гүн байсан байх гэж үздэг. 

Асар том биетэй, хүч чадалтай Сартагтай гэгч баатар эр урьд цагт Ямаат уулаар нутагладаг байжээ. Тэр баатар үзэсгэлэн гоо ганц охинтой юмсанж. Охин нь харь хол Хятадын Бээжинд хадамд гарчээ. Охин явахдаа аавдаа унаган нутаг, угаасан усыг минь хүргэж өгөөрэй гэж захижээ. Ингээд Сартагтай баатар Шижигтэй хавцлаас эхлэн суваг малтаж Xовдын голын усыг Бээжин хүргэв.

- Зa охин минь унaсан газрын чинь угаасан усыг хазаартай морь шиг халгиулаад, бурантагтай тэмээ шиг буйлуулаад аваад ирлээ гэж хэлтэл ус гэнэт эргэн урсан одсон гэнэ. Түүнийг нь хааж шуудуугаар урсгахын тулд Сартагтай нэгэн том уулын толгой хэсгийг тас тайрч Ховд голыг хаасан боловч дахин зүүн талаар нь тойрон урсав. Түүнийг нь одоогийн Торхын улаан уул гэдэг. Ингээд Сартагтай: Буцаад урссан нь Булжим тохой бол. Эргээд урссан нь Эргэнэг тохой бол гээд хүрз шороо авч хаяснаас шуудуу бөглөрч дээрх нэртэй газрууд үүсчээ. Ийнхүү уул уснаасаа уран домог ургуулан зохиосон авьяаслаг түмэн бол мянгадууд буй заа. Ховд гол, Зээрэн нуур, Цонж хад, Лууны яс, Адуунчулууны суварга, Ёлын рашаан, Найдан дацангийн туурь, Улаан толгойн буган хөшөө, Цагаан бургасны рашаан, Чаргатын нуруу, Үнээтийн уул, Хар-ус нуур, Хар богоч уул, Чандмань уулын суварга зэрэг домог түүх хүүрнэх, өмөг буян ихтэй, үзэсгэлэн төгс байгальтай Алтан Хөхий нутгийн тухай олныг өгүүлж болох ажээ.

Төрийн тахилга тайлахаас бусад үед гадаад, дотоодын иргэд төдийлөн очоод байдаггүй байжээ. Өөрөөр хэлбэл, дөрвөн улирлыг дамнан нүүдэллэх нутгийн малчдаас өөр хүний хөл хүрээгүй газар гэж хэлж болно. Нутгийн ардууд Алтан Хөхий уулыг 1761 оноос хойш өнөөг хүртэл жил бүр тахиж ирсэн хамгийн эртний тахилгат уулын нэг юм. 2005 оны 3 дугаар сарын 30-нд Ерөнхийлөгчийн 44 дүгээр зарлигийг гаргуулан Алтан Хөхий уулыг төрийн тахилгатай уул болгожээ.

Нутгийн иргэд Алтанхөхий уулыг эрт дээр үеэс шүтэн биширч, өглөө бүр сүүнийхээ дээжийг өргөсөөр иржээ. Тэд сайн сайхан амьдарч яваагаа хайрхантай холбон тайлбарладаг. Мөн Алтанхөхий уулын эзэн савдгийг хилэгнүүлэх вий хэмээн идээний дээжээ байнга өргөдөг. Алтанхөхий уул алс холоос сүр бараатай харагдана. Нохой гаслам халуунд ч Ханхөхий уулын орой цагаан малгай “өмссөн” мэт байх нь гайхалтай. Уг нутаг хөрсөн дороо үнэт эрдэнэ нуусан гэдгийг нутгийн ард мэддэг байсан тул Алтны эх хэмээн нэрлэсэн талаар нутгийн хөгшид ярьдаг байна. Мөн хайрхныг Алтанхөхий хэмээн нэрлэсэн нь санаандгүй тохиолдол биш байж болох юм.

Түүх сөхвөөс Шадар ван домогт Чингүнжавтай энэ уул холбоотой. "Миний зүтгэлийг та нар залгамжилж, зорилгыг минь биелүүл. Мянгадуудаа аваад Тагна уулнаа суурьш" гэж захиад өөрийн албат мянгадуудад "Түмэн цэргийн туг"-аа харангын хамт өгч явуулсан юм гэдэг. Тэр ёсоор Мянгадууд Хотгойдоос оргон нүүж Алтан Хөхийн өвөр, Ховд голын Зүүн хөвөөг дагаж нутаглах болжээ. 

6. Харуул овоо

Ховд аймгийн Булган сумын төвөөс зүүн урд чигт 15 км-т Үенч сумын төвөөс хойд зүгт 25 км-т Жаргалан нэртэй уулын өвөр, орой дээр нэгэн сүрлэг чулуун байгууламж буйг нутгийнхан Харуул овоо хэмээн нэрлэж иржээ. Хар саарал өнгийн занарлаг чулууг хавтгайгаар нь өрж үелүүлэн энэ овоог босгохдоо дунд зэргийн шургааг модыг 1.5 метрийн зайтайгаар зангилаа углуурга байдлаар бэхэлгээ болгож хийсэн нь модны ил гарсан үзүүрүүдээс харагддаг. 

Овоо нь гурван үе бөгөөд доод үеэрээ цүлхгэр бүдүүн, дээшээ нэгэн жигд хэмээр нарийсаж цамхаг хэлбэрээр босгожээ. Овооны өндөр нь 10 гаруй метр орчим, суурийн голч нь 7 метр орчим юм.

Дурсгалын нэрний байдлаас авч үзэхэд уг байгууламжийг нутгийн хил хязгаарын тэмдэг юм уу, ямар нэгэн дохио тэмдэг болгох зорилгоор байгуулсан болох нь тодорхой байна. Нутгийн ард олны дунд уг дурсгалтай холбоотой домог ярианы хэд хэдэн хувилбар байдаг. Энэ дурсгал нь XVII-XVIII зууны үед холбогдох цөөн тооны чулуун байгууламжуудын нэг юм. Энэхүү дурсгал нь Монгол орны говийн бүсэд өргөнөөр тархсан харуулын шивээний нэг хувилбар бөгөөд эдүгээ 40 орчим тооны шивээ бидний судалгааны бүртгэлд байдаг. Харуул овоо хэмээн нэрийдсэн хэрэглэгдэхүүн нь харуулын байгууламж бөгөөд ямарваа довтолгоо аюулыг урьдчилан алсаас ажиглан харж мэдээд сэргийлэх, гал утаа, дуу, буухиа бусад хэрэгсэл, хэрэглүүрээр дохио өгөх, тулааныг ажиглах зориулалтай дурсгал мөн.

Эл овооны тухай нутгийн олны дунд олон аман яриа, домог байдаг. 

Түүхийн нэгэн цагт эдүгээ Харуул овоо сүндэрлэн байх нутагт цаг төр үймэж, өвчин тахал дэлгэрч түмэн гамшиг тохиолджээ. Энэ зовлон бэрхшээлийг гэтлэх арга замыг асуулгахаар Тангад нутагт элч илгээжээ. Тангадын мэргэчүүд танай нутгийн нэгэн сайн эрийг амьд дээр нь бунхлан оршуулваас энэ гай зовлон арилах юм байна хэмээн хэлжээ. Явсан элч буцан ирж хаандаа энэ тухай айлтгахад хаан шадар жанжингуудаа цуглуулан энэ тухай хэлж та нарын аль нэгийг нь бунхлан оршуулахаас өөр аргагүйд хүрлээ гэхэд баатар жанжингууд нь бараан царайлан чимээгүй сууцгаав. Тэгтэл хааны ач хүү нь нутаг хошуугаа аюул гамшигаас аврах юм бол би бунхлуулья гэжээ. Хаан үүнийг сонсоод ихэд цочирдсон боловч нутаг орныхоо амар амгалан, эрүүл энхийг эрхэмлэн ач хүүгийнхээ хүсэлтийг ёсоор болгохоор зарлигдав. Ингээд ач хүүг хайртай хүлэг морь, өвч бүрэн зэвсэгтэйгээр харуул овоон дотор амьдаар нь бунхалжээ. Бунхлуулсан хааны ач хүүгийн дуулж байх нь гурван өдөр, гурван шөнө бунхан дотроос сонсогдсоор чимээ алдарсан гэдэг. Харуул овоог барихдаа Булган голоос харуул овоо хүртэл хүмүүс цувран зогсож суулгатай /хувинтай/ усыг дамжуулан овоог барьж буй газарт хүргэсэн гэдэг. Тэр өдрөөс хойш Харуул овоог нутаг усаараа хүндэтгэн хэн ч хөндөлгүй өдийг хүржээ. 

Бас нэгэн домогт: Урьд цагт Жаргалан хэмээх эл нутаг нь Их хааны харуулын албыг гүйцэтгэдэг байсан захчин ястны өлгий нутаг юм. Тэр үед урд, хойд Жаргалантын уулаар харийн хошууны хил хязгаар залгаж байсан тул харуул манаатай байжээ. Тэр цагт уугуул нутгийн айлын ганц хүү нутаг усаа сайтар хамгаалсаар насан өөд болжээ. Түүнийг нутаглуулахад хошуу ноён зарлиг гаргаж түүний унадаг морь, анч нохой, бүх зэр зэвсгийн хамт овооны дотор хийж чулуугаар хашиж бунхалсан гэдэг. Овоог босгоход Ар Жаргалантын голоос Харуул овоо хүртэл хүмүүс нэг эгнээ болон зогсч зуурсан шавар, чулуу, модыг гар дамжуулан уулын оройд гаргаж барьсан гэсэн аман яриа байдаг. Энэ цагаас эхлэн энэ овоог Харуул гэх болжээ. 

7. Ямаан усны хадны сүг зураг

Ховд аймгийн Үенч, Алтай сумын зааг нутагт Ямаан усны хавцал оршдог. Уг хавцал хоёр талаасаа эгц цавчим ханан хясаагаар хашигдсан давчуу хавцал бөгөөд түүний зүүн талын ханан хаданд хүн төрөлхтний өв соёлд үнэтэй байр суурь эзлэх хэдэн зуун хадны сүг зургууд байдаг. 

Анх 1973 онд  Ховд,  Говь-Алтай аймагт ажилласан бичиг үсэг, хадны зураг судлах анги Ямаан-Усны хавцал дахь Ханан хаднаас түрэг бичээс илрүүлжээ. Монголын нутагт 22  газарт түрэг бичээс байгаагийн нэг нь энд байдаг.

Энэхүү хавцал нь хоёр талаасаа эгц хадан ханаар хашигдсан. Дундуур нь горхи урсдаг. Харин уг горхиноос янгир, ямаа ундаалдаг учраас Ямаан ус гэж нэрлэх болжээ. 10 орчим метрийн өндөр ханан хаданд түүхийн өөр өөр үед холбогдох зургуудыг нэлээд гүн хонхойлон сийлсэн нь 100 гаруй метрийн холоос маш тод харагдана. Ямаан-Усны хадны зургийг нийтдээ 4 хэсэг талбайд зуржээ.

Ямаан-Усны хадны зураг нь зохиомж, харьцаа, хэллэг гүйцэтгэлээрээ Монголын хүрлийн үед холбогдох хадны  зургуудын дотор чухал байр эзэлнэ.

Хавцлын хананд янгир, буга, зээр, бөхөн, чоно зэрэг амьтад, найман хигээс бүхий дугуйтай морин тэргэнд суусан хүн, нум сум агссан анчид, нум сум харваж байгаа хүний араас сүх далайн цохих гэж буй дайн тулааны шинжтэй дүрслэл зургууд байдаг байна. Энэхүү зурагнаас Монгол нутагт язгууртнууд морин тэрэг хэрэглэж байсан гэдгийг нотлох боломж гарчээ. Мөн тэрэгний урд замчилж хөтөлсөн зэвсэгтэй хүн, ард нь морьтой дагасан хүний дүрслэл байгаа тул эрт үеийн язгууртнуудын эрх ямбыг илэрхийлсэн хэмээн үздэг. 

8. Цамбагарав уулын байгалийн цогцолборт газар

Ховд  аймгийн  Эрдэнэбүрэн,  Баян-Өлгий  аймгийн Алтанцөгц , Баяннуур сумдын  заагт  орших  Цамбагарав уулын 110960га талбайг УИХ-ын 2000 оны 29 дүгээр тогтоолоор улсын тусгай хамгаалалтад авсан юм. Мөс судлалын ач холбогдолтой, ирвэсний хэвийн өсөлтийг хангах зорилготойгоор хамгаалагдсан. 

Цаст уул далайн түвшнээс дээш 4208 метрт өргөгдсөн, алсаас сүрлэг сайхан харагддаг мөнх цаст уулстай. Энд дэлхийд болон монголд ховордсон амьтад байхаас гадна уулсынхаа араар армаг тармаг шинэсэн төгөл ойтой, тошлой, хад зэрэг жимс элбэгтэй байдаг. Үзэсгэлэнт тогтоц бүхий уулын ам, хавцал элбэг тааралдана.

Цамбагарав уул нь Монгол Алтайн нурууны нэг салшгүй хэсэг бөгөөд ноён оргил Цаст уул нь далайн түвшнээс дээш 4298.4 м өргөгдсөн мөнх цаст уул юм. Цамбагаравын нуруу нь Их Нууруудын хотгорын баруун хойд захад эргэн тойрон хотгор газар, голуудаар хүрээлэгдсэн Монгол Алтайн нурууны зэрэгцээ нуруудад багтдаг. Хур цас, мөс нь уулсын дээд хэсэгт ялгардаг ландшафтын онцгой хэв шинж бөгөөд судлаачдын тооцоолсноор тус орны нутаг дэвсгэрт 187 тооны хур цас, мөс байгаагаас 98% буюу 185 нь Монгол Алтай болон салбар нуруунд төвлөрчээ. Эдгээрээс хамгийн их нь Таван богд, Цаст уул, Мөнххайрханд төвлөрсөн бөгөөд Цамбагаравын нурууны мөнх цастай оргилууд нь 130 кв.км талбайг эзэлдэг. 

Гадаргын усаар элбэг боловч газар доорх усны ач холбогдол нилээд их юм. Цамбагаравын нуруунаас эх авсан голууд нийлээд Ховд голд цутгадаг. Мөсдлийн гаралтай цэвэр цэнгэг нуурууд болон олон тооны булаг шанд, рашаануудтай.



Цамбагарав уулын БЦГ-ын нутаг дэвсгэр нь байрлалаар дэлхийн хойт бөмбөрцгийн хойт хагасын дундат өргөрөгт багтдаг  учир эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай.

Цамбагарав уулын БЦГ-ын  орчимд жилийн агаарын дундаж температур / 2000 м-ээс дээш / - 2.0 С хэмээс,  - 4.0 С хэм,  2000 м  хүртэл  өргөгдсөн  газар  нутагт -1.5 С хэм,  -3.2 С хэм  байна. Өвөл 1,2 дугаар сард хамгийн хүйтэн буюу агаарын дундаж өндөр газарт  -19 С хэм,  -25 С хэм. Жилийн хамгийн дулаан нь 6,7 дугаар сард ажиглагддаг ба дундаж нь  +10 С хэм,  +15 С хэм, үнэмлэхүй их утга нь  +18 С хэм,  +20 С хэм байна. Өндөр  ууланд  жилийн  234- 255 хоногт нь  хүйтэн байдаг. 

Амьтдаас ховордсон аргаль, янгир, ирвэс болон тарвага, зурам, чоно, үнэг, суусар, цагаан үен, хярс зэрэг амьтад нилээд өргөн тархдаг. Шувуудаас хойлог, ятуу, харцага, тас, бүргэд ихтэй. Ирвэс, аргалийг эко бүс нутагийн бэлэг тэмдэг болгон авч үздэг. Эдгээр ховор амьтад нь даян дэлхийн биологийн төрөл зүйлийг хадгалан хамгаалахад онцгой үнэ цэнэтэй бөгөөд тусгай хамгаалалтын дор байлгах шаардлагатай хэмээн дэлхий олон нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн билээ.  

Цамбагарав уулын БЦГ нь Евразийн хээрийн муж Алтайн уулын хээрийн хошуу, Монгол-Алтайн хээрийн тойрогт хамаардаг  бөгөөд энэ тойрогт 1020 гаруй зүйлийн ургамал бүртгэгдсэний дотор 131 зүйл нь модлог, сөөглөг ургамал, 889 зүйл нь өвслөг ургамал юм. Дундаж өндөр уулсын хажууг дагаж ботуульт, ботууль-жижиг дэгнүүлт үетэн, алаг өвст хээртэй, биелэг өвс, ботууль, ерхөг, дааган сүүл зонхилж, шивээт хялгана, агь бүхий хээр ч тохиолдоно. Монгол-Алтайн нурууны өмнөд хэсэг,  хойхнуур өдлөг хялгана, таана, баглуур, шарилж зэрэг цөл, цөлөрхөг хээрийн ургамал тааралддаг. Энд Монголын улаан номонд орсон устаж болзошгүй болон хөнөөгдөж байгаа алтан гагнуур, дөрвөлсөн мүгэз, зэрлэг сонгино, вансэмбэрүү, балчингарав зэрэг ургамлаас гадна таван салаа, лантанз, агь, хөмүүл, мангир зэрэг эмийн ургамал ургадаг. 

Уулын хээр, өндөр уул, цөлийн зарим элемент холилдон ургах нь элбэг, зарим судлаачид  “плейстоцены ургамлын аймгийн цогцолбор” гэж нэрлэдэг. Энд Хар тэнгис, Казахстан орчмын зарим элементүүд тохиолддог онцлогтой. Баруун хойт талаар Алтайн өндөр уулын хуурайсуу-хүйтэнсэг элементүүд зонхилно. Тэнгэр уулын элементүүд уулсын хаяа, энгэрээр тархсан ба Зүүнгар, Тураны элементүүд ч тааралддаг онцлогоороо Ховдын тойргоос  ялгагдана.

Эртний хүмүүсийн соёл иргэшлийн нэгэн гайхамшигт бүтээл болох  хад, чулуун дээр улаан зосоор зурсан сүг зургууд ба хаданд сийлж зурсан ан амьтан, хүний дүрс бүхий сүг зургуудаас гадна элдэв тамга, тэмдэг, үсэг зурлага Алтайн нуруунд элбэг. Эрдэнэбүрэн сумын нутаг нь ойрадын хаан Галдан Бошигтын уугуул нутаг билээ. Мөн Ямаатын эх орчмоор хадны сүг зураг, хиргисүүр нилээд бий. 

Цамбагаравын нурууг тусгай хамгаалалтад авснаар Монгол Алтайн мужийн мөнх цас, мөсний ландшафтыг хамгаалах, аялал жуулчлал хөгжүүлэх боломж бүрдсэн байдаг. 2004 оноос хойш Цамбагарав уулын БЦГ-т аялал жуулчлалаар ирэх гадаадын жуулчдын тоо нэмэгдэх хандлагатай байна. 

9. Ишгэн толгойн хадны зураг

Монгол алтайн нурууны ар биеэс эх авсан Урд, Цэнхэр, Дунд, Хойд Цэнхэрийн гурван гол Ховд аймгийн Манхан сумын төвийн орчимд нийлж урсах ба түүний хойд талынхныг Ишгэн толгой гэнэ. Манхан сумын төвөөс хойш 6 км орчимд жижиг хадан толгой оршино. Энэ орчмоос эрдэмтэд хуучин чулуун зэвсгийн үеийн хайрган хучдас зэвсэг бүхий чулуун эдлэлийг олноор олж судалсаар байна. Цэнхэрийн голын хөндийд хүн эрт цагаас нутаглан ан гөрөө хийж амьдарч өөрсдийн хийж хэрэглэж байсан хөдөлмөрийн багаж зэвсэг төдийгүй урлан бүтээсэн урлаг соёлын гайхамшигт дурсгалаа үлдээжээ.

Ишгэн толгойн хаднаа үхэр, адуу, буга, янгир, тэмээ зэрэг амьтдын дүрсийг хадны толио дээр энд тэнд гол төлөв ганц нэгээр толгойг дуртай зүг рүүгээ харуулан урласан бөгөөд зургийн сийлбэрийн өнгө хадны байгалийн өнгөнөөс бараг ялгарахгүй болж зөвхөн гараар тэмтрэхэд сийлбэртэй болох нь мэдэгдэх төдий буйгаас үзэхэд эдгээр зураг нь нэлээд эртний болох нь тодорхой. Аль ч үед зургийг хаднаа сийлэхдээ гол төлөв нөмөр талыг сонгон авдаг бол Ишгэн толгойн хадны ихэнх зураг түүний хойд талд, өөрөөр хэлбэл салхин талд зонхилж буй нь санамсаргүй мэт боловч цаашид сонирхон үзүүштэй баримт юм.

Ишгэн толгойн хадны нийт 150 дүрс сийлснээс: хүн 1, адуу 18, үхэр 13, буга, хандгай, гөрөөс 19, тэмээ 1, янгир 17, аргаль 11, могой 5, бар 3, тэмдэг дүрс 9 чухам ямар амьтан болох нь тодорхой танигдахгүй амьтны дүрс 53 байна. Энд дан зэрлэг амьтдыг дүрсэлсэн бөгөөд дүрслэхдээ амьтдын биеийн ерөнхий талыг хүрээлэн цохиж гаргах бүх талбайг хонхойлгон цохих хоёр үндсэн барилыг хэрэглэн тухайн амьтны дүрсийг бодит байдлаар харуулахдаа яг байгаагаар хуулбарлаагүй харин онцлог шинжийг цохон урлахын зэрэгцээ янгирын махир эврийг гоёмсог байдалтай нум хэлбэртэй гаргаж нуруунд хүргэлгүй дүрсэлсэн байхад, аргалийн эврийг тал дугуй хэлбэрээр хүзүүтэй нь давхралдуулан махирлуулсан байна. Амьтдыг дүрслэх дээрх үндсэн хоёр барилаас гадна сонирхууштай өөр онцлог барилууд ч энд ажиглагдана.

Тухайлбал амьтны биеийн ерөнхий тэгийг хөвөөлөн цохиж зөвхөн толгойн хэсгийн бүх талбайгаар хонхойлгон дүрсэлснээр Монголын чулуун зэвсгийн урлагийн нэгэн онцлог арга болохыг бид олонтаа мэдэж болно. Амьтдын ерөнхий тэгийг хөвөөлөн цохиж гаргахдаа түүний зүрхний харалдаа хонхойлгон цохисон хүзүү нуруунаас доош хөндлөн зураас гаргаж хонхойлгосон байх нь олонтаа бөгөөд ийм барил чандмань хар үзүүрийн зурагт басхүү тогтмол ажиглагдана. Түүнчлэн ишгэн толгойн, Чандмань, Хар үзүүрийн хадны зургийн аль алинд нь том адууны дэргэд жижиг адуу (унагатай гүү) дүрсэлсэн жишээ болон энэ хоёр газрын хадны зураг нийт дүрсэлсэн амьтад дүрслэлийн арга барил зэрэг бүхий л талаараа ижил төстэй тул нэгэн үед хамаарах нь тодорхой.

Харин Ишгэн толгойн зурагт амьтны гадаад тэгийг хөвөөлөн цохиж гаргаад түүний хэвлий, хөл хоёрыг залгалгүй дутуу орхисон барил буйг тэмдэглүүштэй. Дүрсэлж буй амьтныхаа зарим хэсгийг ийнхүү дутуу орхисон зураг Хойд цэнхэрийн агуй дахь Палеолитын зосон зурагт бас элбэг дайралдана. Мон түүнчлэн аргаль, гөрөөс зэргийг Ишгэн толгой, Хойд цэнхэрийн агуйн зурагт маш адилхан зурсан ба аль алинд нь 2 бөхтэй тэмээний дураг байна. Ишгэн толгойн хаднаа могойн зураг нэлээд хэд буй нь Палеолитын урлагт гарч буй шинэ зүйл бус юм. Байгаль нуурын чанадад Мальтамин палеолитын дурсгалаас олдсон арслан зааны соёогоор хийсэн ялтсан дээр гурван могойн хамт нэг дор мөн тусад нь сийлсэн могойн дүрс ч байдаг. Амьтны хүйсний харалдаа доор(зууван) тэмдэг дүрсэлсэн зураг Европ тивээс нэлээд олдсон бөгөөд манай хөрш зэргэлдээ Лена мөрний Эх Шишкиний хясааны палеолитын үед холбогдох зурагт ч бас байдаг.

Ялгагдах тал нь Шишкиний хясаанд адуу үхрийн дүрс тэмдгийг зосоор зурсан байхад Ишгэн толгойн хаднаа адуу, үхэр, бугын дүрс тэдний доорх тэмдгийг хонхойлгон сийлсэн байна. Палеолитын урлагт амьтны хүйсний харалдаа доор дүрсэлсэн тэмдгийг судлаачид “эм амьтны хүйс, амьтдын үржлийг бэлгэдсэн тэмдэг” хэмээн тайлбарладаг. Ишгэн толгойн хадны зураг, Чандмань хар үзүүрийн чулуун зэвсгийн үеийн зурагтай сэдэв зохиомж , дүрсэлсэн арга барил бүх талаараа адил. Хойд цэнхэрийн агуй, Шишкиний хясааны дээд палеолитын үеийн зурагтай гол гол үндсэн шинжээрээ ижилсэж байгаа тул зургийн сийлбэр арга барил, дүрсэлсэн амьтад зэргээс эдгээр зургийн он цагийн дээд палеолитын үеэр тогтсон байна.

Архангай аймгийн 9 гайхамшиг http://mongolcom.mn/read/12193

Баян-Өлгийн аймгийн 7 гайхамшиг http://mongolcom.mn/read/12257

Баянхонгор аймгийн байгалийн 10 гайхамшигт газар http://mongolcom.mn/read/12393

Булган аймгийн 7 гайхамшиг http://mongolcom.mn/read/12634

Говь-Алтай аймгийн 10 гайхамшиг http://mongolcom.mn/read/12755

Говьсүмбэр аймгийн 7 гайхамшиг http://mongolcom.mn/read/24546

Дархан-Уул аймгийн 7 гайхамшиг http://mongolcom.mn/read/23438

Дорнод аймгийн 10 гайхамшигhttp://mongolcom.mn/read/13221

Дорноговь аймгийн 7 гайхамшиг http://mongolcom.mn/read/13007

Дундговь аймгийн 7 гайхамшиг http://mongolcom.mn/read/13698

Завхан аймгийн 9 гайхамшиг http://mongolcom.mn/read/14009

Өвөрхангай аймгийн 8 гайхамшиг http://mongolcom.mn/read/14270

Өмнөговь аймгийн 9 гайхамшиг http://mongolcom.mn/read/14550

Сүхбаатар аймгийн 7 гайхамшиг http://mongolcom.mn/read/14862

Сэлэнгэ аймгийн 7 гайхамшиг http://mongolcom.mn/read/15170

Төв аймгийн 7 гайхамшиг http://mongolcom.mn/read/15844

Увс аймгийн 9 гайхамшиг http://mongolcom.mn/read/16501

Хөвсгөл аймгийн 7 гайхамшиг http://mongolcom.mn/read/22266

Хэнтий аймгийн 9 гайхамшиг http://mongolcom.mn/read/22499

Эх сурвалж: www.mongolcom.mn 

Бэлтгэсэн:

Энэ мэдээ танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
    АНХААР! Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууныг баримтална уу. Ёс бус сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Мэдээний сэтгэгдэлд www.mongolcom.mn хариуцлага хүлээхгүй.
    • Батжаргалын Гомбосүрэн

      (202.21.105.36) 2017-01-15 17:09
      • 0
      • 0

      Сайхан юмаа энд тавьсан Цамбагарав БЦГ хайоханы зураг Эрдэнэбүрэн суиын нутгаас авсан зураг мөн үү

      Хариулах

    • Zaiyah

      (188.143.232.32) 2016-12-21 10:33
      • 0
      • 0

      I doubt Green is really taller than 6’6″ but if that was LeBron trash talking he a) did it weakly, b) told it to someone who must have heard it many times before, c) probably called the wrong guy ࢢshortie,≶ and c) couldn’t have been trying to be accurate.Charles Barkley is 6’6.” There’s room for “short” bigs in the NBA, if they can play.

      Хариулах

    • Х.Баяраа

      (66.181.189.164) 2016-11-29 14:06
      • 0
      • 0

      Уугуул нутаг усандаа очсон мэт сайхан санагдлаа. Баярлалаа.

      Хариулах

    • мөөгий

      (103.26.193.114) 2016-07-09 11:37
      • 0
      • 0

      гайхамшигтай үнэхээр гайхамшигтай мэдхийг хүсэж байсан зүйлсээ мэдэж авлаа маш их баярлалаа тийш тэмүүлэх сэтгэлийг минь улам ихээр өдөөж байна

      Хариулах

    • lkhagva

      (202.9.40.75) 2016-05-12 13:34
      • 0
      • 0

      goy nutag bna mini hvv say tseregt yavsan hovdiin 123 angid alab haaj bga her gatsar bdag yum boloo medeh hvn bna uu \

      Хариулах

    • lkhagva

      (202.9.40.75) 2016-05-12 13:34
      • 0
      • 0

      goy nutag bna mini hvv say tseregt yavsan hovdiin 123 angid alab haaj bga her gatsar bdag yum boloo medeh hvn bna uu \

      Хариулах

    • lkhagva

      (202.9.40.75) 2016-05-12 13:34
      • 0
      • 0

      goy nutag bna mini hvv say tseregt yavsan hovdiin 123 angid alab haaj bga her gatsar bdag yum boloo medeh hvn bna uu \

      Хариулах

    • lkhagva

      (202.9.40.75) 2016-05-12 13:34
      • 0
      • 0

      goy nutag bna mini hvv say tseregt yavsan hovdiin 123 angid alab haaj bga her gatsar bdag yum boloo medeh hvn bna uu \

      Хариулах

    • lkhagva

      (202.9.40.75) 2016-05-12 13:34
      • 0
      • 0

      goy nutag bna mini hvv say tseregt yavsan hovdiin 123 angid alab haaj bga her gatsar bdag yum boloo medeh hvn bna uu \

      Хариулах

    • lkhagva

      (202.9.40.75) 2016-05-12 13:34
      • 0
      • 0

      goy nutag bna mini hvv say tseregt yavsan hovdiin 123 angid alab haaj bga her gatsar bdag yum boloo medeh hvn bna uu \

      Хариулах

    • lkhagva

      (202.9.40.75) 2016-05-12 13:34
      • 0
      • 0

      goy nutag bna mini hvv say tseregt yavsan hovdiin 123 angid alab haaj bga her gatsar bdag yum boloo medeh hvn bna uu \

      Хариулах

    • lkhagva

      (202.9.40.75) 2016-05-12 13:34
      • 0
      • 0

      goy nutag bna mini hvv say tseregt yavsan hovdiin 123 angid alab haaj bga her gatsar bdag yum boloo medeh hvn bna uu \

      Хариулах

    • lkhagva

      (202.9.40.75) 2016-05-12 13:34
      • 0
      • 0

      goy nutag bna mini hvv say tseregt yavsan hovdiin 123 angid alab haaj bga her gatsar bdag yum boloo medeh hvn bna uu \

      Хариулах

    • lkhagva

      (202.9.40.75) 2016-05-12 13:34
      • 0
      • 0

      goy nutag bna mini hvv say tseregt yavsan hovdiin 123 angid alab haaj bga her gatsar bdag yum boloo medeh hvn bna uu \

      Хариулах

    • lkhagva

      (202.9.40.75) 2016-05-12 13:34
      • 0
      • 0

      goy nutag bna mini hvv say tseregt yavsan hovdiin 123 angid alab haaj bga her gatsar bdag yum boloo medeh hvn bna uu \

      Хариулах

    • lkhagva

      (202.9.40.75) 2016-05-12 13:34
      • 0
      • 0

      goy nutag bna mini hvv say tseregt yavsan hovdiin 123 angid alab haaj bga her gatsar bdag yum boloo medeh hvn bna uu \

      Хариулах

    • lkhagva

      (202.9.40.75) 2016-05-12 13:34
      • 0
      • 0

      goy nutag bna mini hvv say tseregt yavsan hovdiin 123 angid alab haaj bga her gatsar bdag yum boloo medeh hvn bna uu \

      Хариулах

    • lkhagva

      (202.9.40.75) 2016-05-12 13:34
      • 0
      • 0

      goy nutag bna mini hvv say tseregt yavsan hovdiin 123 angid alab haaj bga her gatsar bdag yum boloo medeh hvn bna uu \

      Хариулах

    • lkhagva

      (202.9.40.75) 2016-05-12 13:34
      • 0
      • 0

      goy nutag bna mini hvv say tseregt yavsan hovdiin 123 angid alab haaj bga her gatsar bdag yum boloo medeh hvn bna uu \

      Хариулах

    • lkhagva

      (202.9.40.75) 2016-05-12 13:34
      • 0
      • 0

      goy nutag bna mini hvv say tseregt yavsan hovdiin 123 angid alab haaj bga her gatsar bdag yum boloo medeh hvn bna uu \

      Хариулах

    • lkhagva

      (202.9.40.75) 2016-05-12 13:34
      • 0
      • 0

      goy nutag bna mini hvv say tseregt yavsan hovdiin 123 angid alab haaj bga her gatsar bdag yum boloo medeh hvn bna uu \

      Хариулах

    • lkhagva

      (202.9.40.75) 2016-05-12 13:34
      • 0
      • 0

      goy nutag bna mini hvv say tseregt yavsan hovdiin 123 angid alab haaj bga her gatsar bdag yum boloo medeh hvn bna uu \

      Хариулах

    • Зочин

      (202.21.117.194) 2016-05-10 09:09
      • 0
      • 0

      Аргаль янгир бэлчсэн байгалийн сайхан бүрдсэн Алтай 5 богдын үргэлжлэл Хөх сэрхийн нуруугаа яагаад багтаагүй юм бол доо. Цэвээнравдан гэж 8 жилийн боловсролтой тэнэг аймаг удирдаж байна гэж дээ. Энэ бол Ховдын ард түмнийг доромжлол гүн эмгэнэл

      Хариулах

    • Зочин

      (202.21.117.194) 2016-05-10 09:09
      • 0
      • 0

      Аргаль янгир бэлчсэн байгалийн сайхан бүрдсэн Алтай 5 богдын үргэлжлэл Хөх сэрхийн нуруугаа яагаад багтаагүй юм бол доо. Цэвээнравдан гэж 8 жилийн боловсролтой тэнэг аймаг удирдаж байна гэж дээ. Энэ бол Ховдын ард түмнийг доромжлол гүн эмгэнэл

      Хариулах

    • 444

      (103.229.123.184) 2016-01-03 12:42
      • 0
      • 0

      Алтан сугс загас ховд аймагт байдаг уу?

      Хариулах

    • 555

      (202.179.8.19) 2015-12-01 16:41
      • 0
      • 1

      Хаан овоо хатан овоо харуул овоо 3 ямагт бие биенээ харж байдаг. Нөгөө 2 нь Хилийн цаана бий.

      Хариулах

    • нутгийн хөвүүн.

      (183.81.169.24) 2015-11-13 10:59
      • 0
      • 1

      Хойд урд хар ус нуурыг холбодог лүн юм гэж мэдэхгүй юм. 20 км урт гэж үү. Дөргөн сумын агваш арал руу гардаг бирваазтай голыг хэлдэг юм уу. Чоно харайх нэртэй голд усан цахилгаан станц бариад самарсан даа. Хахилаг гэж ятууг хэлжээ. Говьалтайнхан тэгж ярьдаг.Чогчоохой гэж зураман дээр нисээд суучихдаг шувуу байдаг. Хар ус нуурын хойд талдаа нуурын тойруугийн элс гэж сонин газар байдаг тэр орчим усанд бөлбөө буюу бадамлянхуа цэцэг байдагийг хэлэх нь зүй. Усны гүнээс 2 м орчимоос үндэслэдэг юм.

      Хариулах

    • Ховд нутгийн охин

      (202.21.106.109) 2015-09-13 18:33
      • 0
      • 1

      Сайхан нутаг шүү Цамбагарав уул хажуунаасаа ямар сүртэй гэж бодож байна хажуугаар нь өнгөрөх болгондоо өндөрөөс өндөр орой дээр нь гарах юмсан гэж боддог байлаа. Хар ус нуурын зэгэс дээгүүр нь ургадаг цэцэгнүүд их гоё өнгө өнгөөр гэрэлтдэг ёстой л нүд баясгам сайхан газар шүү. Бас мөнх цастай уулс минь холын холд цагаан цэнхэр өнгөөр суунаглаж харагддаг байжээ. Энэ их сайхныг явсан хойноо л санаж мэдэрч үгүйлж байна даа.

      Хариулах

    • Зочин

      (103.26.193.95) 2015-07-09 17:01
      • 0
      • 1

      Сэтгэл татаи сайхан заавад очноо

      Хариулах

    • Аба

      (182.160.32.52) 2015-05-06 19:16
      • 0
      • 3

      Ойрдын нутаг. Сүүлд Казакууд ихэссэн. Дэд бүтэц зам харгуй хоршоог нь баричихад гадны жуулчид асгадгүймаа гэхэд сэтгэл хангалуунл буцах газар байна даа. Гадны зураг авах донтой юмнууд цувж өгмөөр л газар байна. Энэ аймаг хөгжих боломж байна лдаа.ДАААНЧ...

      Хариулах

    • Үнэн үг

      (103.20.152.50) 2015-10-30 00:53
      • 0
      • 1

      хөгжөөд л байгаа юм. Бусад аймгаас төв нь том шүү. Чи очоод гайхав байх

      Хариулах

    • baharhal

      (150.129.143.219) 2015-05-05 23:03
      • 0
      • 2

      Minii nutag bol mongoliin tvvh baylagiin nevterhii toli yumaa

      Хариулах

    • nutgiin ohin

      (60.253.54.250) 2015-05-05 22:15
      • 0
      • 1

      Shan shan gehees oor ug alga daa....minii nutag

      Хариулах

    • dd

      (103.10.23.116) 2015-05-04 21:42
      • 0
      • 1

      dajgui shuu

      Хариулах

    • dd

      (103.10.23.116) 2015-05-04 21:42
      • 0
      • 1

      dajgui shuu

      Хариулах

    • dd

      (103.10.23.116) 2015-05-04 21:42
      • 0
      • 1

      dajgui shuu

      Хариулах

    • hj

      (103.20.152.50) 2015-05-04 04:11
      • 0
      • 1

      saihan nutag daa. 10 garan jil nutagtaa ochsongui sanaj baina shuu

      Хариулах

    • оюун

      (202.179.11.90) 2015-03-30 12:58
      • 0
      • 3

      Очиж үзэх сэтгэл үнэхээр төрлөө. Дэлгэцээс хархад ийм гоё байгаа юм чинь дэргэд нь очиж үзвэл үнэхээр сайхан байх нь ойлгомжтой. Очиж заавал үзнээ. Энэ сайхан нутаг орныг

      Хариулах

    • Зочин

      (202.179.20.121) 2015-03-30 00:27
      • 3
      • 2

      Neeh sur bolood baih yum alga doo

      Хариулах

    • hi

      (122.201.22.11) 2015-03-29 22:01
      • 0
      • 5

      holiin tsenher oirad nutag min

      Хариулах

    • Sergelenbaatar

      (103.26.194.121) 2015-03-29 19:09
      • 0
      • 5

      Ene buhniig uzej , harj yavsandaa uneheer bayartai baina

      Хариулах

    • Зочин

      (202.179.28.84) 2015-03-29 16:06
      • 0
      • 6

      Ё.МЦ-д зүүдлэгдсэн, дуниартсан гэж бичиж байгаарай.Амжилт хүсье.

      Хариулах

    • Нутгийн хүү Ё.МЦ

      (202.179.12.6) 2015-03-29 15:25
      • 0
      • 11

      Холын холоос зүйдлэгдсэн миний нутгийн бараа юу даа хөө.Жаран бээрээс дунайртсан Жаргалант Алтайн бараатай,цэнгэг сайхан "Хар Ус"нуур нь цэнхэр усан мандалтай ай хөө "Чандмань" эрдэний өлгий юм даа.

      Хариулах