Монголчуудын хоол унд

Twitter Print
2020 оны 03-р сар 09-нд 10:08 цагт
Мэдээний зураг,

Монголчууд эрхэм чухал хэрэглээ болсон аагтай шаргал цайгаа ихэд эрхэмлэдэг заншилтай.

Тиймээс 1910-аад оны үеэс л "Ноёнгүйгээр байж чадах ч, цайгүйгээр байж чадахгүй" гэж хэлдэг байжээ. Монголчууд өдөр тутмын хэрэгцээндээ тоосгон хэлбэрийн дугуй булантаа нүдэж, усанд хийж буцалган идээшлүүлмэгцээ сүлж, цайны хатуу амтыг зөөлрүүлэн бага зэрэг давс хийж, амт оруулан хэрэглэдэг.

Энэ нь цаг үргэлж уудаг амин чухал унд болдог байжээ. Тиймээс "Муу хоолноос сайн цай дээр" хэмээн өөр зуураа ярилцана. Нүүдэлчид цайг анх өмнөд хөршөөсөө авч хэрэглэж байсан ч эдүгээ ганц өдөр ч цайгүйгээр өнгөрөөж чадахгүй болтлоо түүнд идээшин дасчээ. Тиймээс Монгол хүн эртнээс хэзээ ч түүхий ус уудаггүй, харин өглөөнөөс орой хүртэл зуухан дээрхь халуун цайгаа тасалдаггүй байжээ.

Жирийн нэг монгол эмэгтэй л гэхэд өдрийн турш 10-15 аяга цай уудаг бол харин нас бие гүйцсэн эрчүүд үүнээс 2 дахин илүү цай уудаг байх жишээтэй. Үүнийгээ дагаад монгол цайны төрөл ч тун олон янз байна. Сүүтэй цай, хярсан махтай, борцтой, банштай, будаатай, хийцтэй, хайрсан, гурилтай, холтостой, хужиртай, цээнэтэй, бараан цай зэрэг цай тус бүр өөрийн онцлогтой байна. Тэгвэл үүний нэгэн адил монгол орны нутаг орон бүр өөр хоорондоо харилцан адилгүй, өвөрмөц онцлог бүхий цайтай байна.

Жишээ нь, одоогийн Дорнод, Сүхбаатар, Төв, Дундговь аймгийн хил залгаа Эрдэнэдалай сумийн баруун, баруун хойд хэсэг, Дэлгэрхаан сумын баруун тал баян өндөр сумын бараг бүх иргэд давсгүй болон сул давстай цай уудаг бол Хөвсгалийн дархад дөрвөн сум, дархадтай залгаа зарим сум, Арбулаг Цагаан уулынхан хар модны зузаан холтосны дунд хэсгийг нүдэж нунтаглан цайнд хийж уудаг гэх мэтийн тогисрн хэв маяг, сонин зан үйлтэй байх нь түгээмэл.

Монголчууд ХХ Зууны эхэнд хоол-н зурган илэрц

Шинэхэн цайны ааг

Уур, нүдүүр, цайны уур..

Монгол түмэн эртнээс нааш хужир 99%-н шимтэй, 1%-н гэмтэй гэж үзсээр ирсэн байна. Тиймээс Увс, Завхан аймгийн нутгийн заагт орших Цавдан нуурын хужрыг Монголчууд олон зууны турш цайндаа хийдэг байжээ. Энэхүү Цавдан нуурын хужрыг нийслэл хүрээний зах дээр зарах зөвшөөрлийг Сангийн Яам, Гаалийн Яам олгодог байсан түүхийг гэрчлэх баримт бичиг өдгөө хүртэл хадгалагдан иржээ. Монголчууд давсыг дангаар үл идэвч дандаа хэрэглэдэг амттанд тооцсоор ирсэн юм. Тиймээс давс газарт хаяхыг чанд цээрлэдэг уламжлалтай

Монголчууд бүр эрт дээр үеэс л ахуй амьдралдаа жамц давс буюу далайн, мөн нуурын болон тойронд урагадаг гэсэн 3 төрлийн давсыг хэрэглэсээр ирсэн юм. Монгол орны хжвьл зүүнээсээ гэвэл Дорнод хязгаарийн Матад суман дахь Сангийн далайн давс, төвийн бүс нутгаас бол Төв аймгийн баруун өмнөд хязгаар дахь, мөн Говь-Алтайн Цээл, Цогт дахь Буйрын тойрмын Молор давс, баруун хязгаарт Увс аймгийн Давст сумын жамц давс улс орон даяар хамгийн алдартай. Монголчууд нуурын давсаар арьс шир гандаж шүүрдэхээс гадна зун цагт мах борцолвол давстай усанд дүрж хатаадаг байна.

20-р зууны эхэнд хэрэглэж байсан хунзтай(?) цай

Монголчууд цайндаа шарсан хуурай шар будаа, хонины хэрчим сүүл, тос зэргийг хийж цайг илүү өег тэжээлтэй болгон уудаг ч, харин зуны аагим халуун цагт тослог багатай хярам, цийдэм уудаг.

СҮҮ

Нүүдэлчид 5 хошуу малаас ямааны сүүг нярай хүүхдэд хамгийн зохимжтой тэжээл болно гэж үзэхээс гадна ингэ, сарлаг болон үнээний сүүгээр нярай хүүхдийг угждаг байна. Ингэхдээ сүүнд ус нэмж шингэрүүлэн хөөрүүлж өгдөг байжээ. Жишээ нь, 6-8 сартай хүүхдэд сүүний 20%-г, 9-12сартай хүүхдэд түүний 5-10%-г ус хийж шингэрүүлсэн сүүгээр 2-3 цагийн зайтай угжаад, шөнөд нь угжихгүй унтуулдаг байсан байна. 

Тэгвэл Дархадын ихэнхи нутагт сарлагын хүйтэн сүүг зохих хэмжээнд шингэрүүлсэний дараа ямар ч насны хүүхдийг мөн тэгж угждаг байна. Харин сарлагын халуун сүүгээр хүүхэд угжих нь дотор эвдэх аюултай гэж үздэг учир хөргөж угжина. Ингэхдээ хөөрүүлсэн сүүг хэт хөргөж, зайрмагтуулж болохгүй гэж үздэг байжээ. Монголчууд ямааны түүхий сүүгээр бүрсэн тараг, ингэний хоормогыг олон өвчнийг анагаахад тустай гэж үзсээр ирсэн уламжлалтай юм. 

Мөн түүнчлэн малынхаа сүүгээр олон төрлийн бүтээгдэхүүн хийж түүнийгээ жилийн 4 улиралд хэрэглэдэг заншилтай. Малын сүүг гол төлөв хөөрүүлж дангаар нь уухаас гадна ааруул ээзгий хурууд, зөөхий, айраг, тараг, бяслаг гэх мэт 40 гаруй нэр төрлийн цагаан идээ боловсруулж хоол хүнсэндээ хэрэглэсээр иржээ. Монголчууд сүүг хөөрүүлж өрөм загсаахаас гадна хусмыг нь иднэ. 

ТАРАГ

Мөн сүүг хөөрүүлж хөрөнгөөр исгэн, тараг бүрдэг. Монголчууд 2 янзын таргийг бэлтгэн хэрэглэнэ. Говь нутгийн халуунд өрөм загсдаггүй учир сүүгээ хөөрүүлэн самарч хөргөөд, дараа нь тараг бүрдэг. Үүнийг түүхий сүүний тараг гэдэг. Ямар ч сүүгээр тараг бүрэхдээ цагаан мөнгө эсвэл мөнгөн бэлзэг хийвэл тараг түргэн бүрэлддэг байна. Таргийг буцалгаж ааруул бэлтгэнэ. Ааруулыг гэрийн сүүдэрт хатаавал тос нь дотроо шингэж, идэхэд амттай, зөөлөн болдог ажээ. Энэ уламжлал одоо Ховд,Увс, Говь-Алтайн захын зарим сумдуудад ч хэвээр байна

ӨРӨМ

Өрөмийг голдуу зуны сүүл, намрын улиралд бэлтгэж гүзээний үсгүй дотор талд хурааж хадгалаад хаврын цагт хэрэглэнэ

ЭЭЗГИЙ

Сүүг ээдүүлж таггүй тогоонд буцалган шүүсий нь шигээсний дараа дэлгэж хатаах байдлаар бэлтгэнэ. Богийн түүхий сүүний зөв болгосон ээзгий эм гэдэг бол болсон сүүний ээзгий гэдэс дүүргэхээс өөр ямар ч шимгүй гэж монголчууд үздэг.

Badrakh Damba-н зураг.БЯСЛАГ

Бяслагыг түүхий сүү болон болсон сүүний аль алинаар нь бэлтгэж болдог байна. Хонь үнээний түүхий сүүгээр хийсэн бяслаг амт сайхан, илчлэг ихтэй тул сүү цагаан идээний дээж нь болдог уламжлалтай. Иймээс бяслаг ээзгий нь ямар ч найрын ширээний гол идээнд ордог Монгол ёсон бий.

АЙРАГ

Монголчуудын өргөн дэлгэр хэрэглэдэг идээ ундаа бол "гүүний айраг" байдаг. Зуны налгар цагаар эрчүүд айраг болон нэрмэл архи ууж, айл саахалтаараа айлчлах нь түгээмэл үзэгдэл юм. Тэд айраг нэрмэл архи уух нь элбэг боловч энэ нь тийм ч их толгой өвтгөсөн асуудал биш. Харин хатуу архи уух явдал нь урд болон хойд 2 хөршөөсөө сурсан зан гэж Изоволский(?) бичжээ. Тогоо нэрэхдээ цорогтой бүрхээр хэрэглэдэг байжээ

МОНГОЛЧУУДЫН ХООЛ

Монголчууд цайгаа чанаад тэнгэр бурхандаа өргөдөг бол хоол хүнсээ чанаж болгоод дээжийг нь баруун гарын ядам хуруундаа наалдуулан авч гал болон байгаль дэлхий, газар усандаа өргөхийн сацуу махан хоолноос жижиг хэсгийг авч өргөдөг байна. Нүүдэлчин Монголчуудад хооллох тогтсон цагийн хуваарь гэж байдаггүй. Тиймээс тэд хүссэн цагтаа, эсвэл боломжтой үедээ цай ууж, хоолоо иддэг.

Badrakh Damba-н зураг.Энэ бол тэдний аж амьдралын нэг онцлог учир энэхүү өдөр тутмын хэв маягтаа бие махбоди нь зохицсон байдаг байна. Жишээ нь өвлийн цагт монгол хүн нэг удаадаа мах сайн идэж аваад тэмээгээр жин тээхэд хэд хоног хооллохгүй явах тохиолдол бий. Энэ тухай "Нүүдэлчин монголчууд суурин дээрээ 4кг илүү мах идэж чадна" хэмээн Оросын нэрт аялагч, генерал Прежевалский бичсэн байна. Мөн түүнчлэн монголчууд аливаа амттаны тухай ярихдаа "хонины мах шиг амттай" хэмээн зүйрлэдэг. Тэдний хувьд мах тарган байх тусмаа амттайд тооцдог төдийгүй тэд хонины махыг идэхдээ үргэлж чанаж болгож иддэг" хэмээн гадаадын жуулчид тэмдэглэн үлдээжээ

Монголчууд махыг барьж зулгааж иддэг. Ингэхдээ аманд орсон хэсгий нь огтолж иднэ. Харин хонины ясыг ямар ч мах үлдээхгүйгээр цэв цэвэрхэн болтол мөлжихөөс гадна зарим ясыг хагалан дотроос нь чөмөг тархийг гарган идэх дуртай. Шөлний хонь гаргахад гэдэс дотрийг нь бүсгүй хүн цэвэрлэнэ. Монгол хоолыг 2 төрөл болгон үзэх боломжтой. Үүнд "улаан идээ" болох махан хоол, цагаан идээ болох "цагаан хоол" орно.

Улаан идээ буюу махан хоолонд 5 хошуу малын мах болон зээр гөрөөс, янгир аргаль, хулан, тарвага зэрэг ангийн махаар хийсэн хоолыг торуулдаг бол цагаан идээ буюу цагаан хоолонд сүү цагаан идээний төрлийн бүх идээ багтдаг. 13-р зууны үед монголчууд загас болон шувуу агнадаг байсантай холбоотойгоор монголчуудын гарал үүслийг загас барьдаг удамтай холбон бичсэн эрдэмтэд ч байдаг. Тэгвэл 14-р зуунаас эхлэн энэ төрлийн ан хийх явдал нь багассаар, 20-р зууны эхэн үеийн монголчууд шувуу загасны махаар хооллохоо байсан гэхэд болно.

Үүний оронд нүүдэлчид 5 хошуу малынхаа махыг ихэвчлэн иднэ. Учир нь бэлчээрт өөрийн хөлөөр явж төрөл бүрийн өвс ургамал идэж, тарга авсан малын мах хүний биед маш сайн зохицдог, тэжээл болдог байна. Мөн дөнгөж гаргасан хонь ямааны элэгнээс хэсгийг авч гал дээр шарж иддэг. Үүнийг халхын төв нутагт "сорос" гэж нэрлэдэг бол Говь-Алтай, Ховдын халх суманд "шогож" гэж нэрлэх нь ч бий. 

Монголчуудын идээ шүүс идэхэд дагаж мөрддөг ёсон бий. Үүнд тураг мах, хууз, дал сээр зэрэг хүнлэтгэлийн шүүсийг аав ах нагац ахын хажууд идэхгүй. Далны хуудсыг ганцаар идэхийг ихэд цээрлэж, заавал бусадтай хуваадаг заншилтай. Далны махыг шүдээрээ зулгаахад хийморь доройтно гэж үздэг.

Мөн богино хавиргыг "галын хувь", харин богтос чөмгийг боолын хоол гэж хүндтэй зочиндоо барьдаггүй. Харин өвчүү сүүжийг эхнэр болон бэр хүний хувь гэж өгдөг тогтсон ёстой байна. 

Монголчуудын бор хоол

БОРЦ

Монголчууд нэн эртнээс үхэр ямааны махыг борцолж урин дулаан цагт хааяа бор хоолонд хольц болгодог байжээ. Борц 2 янз.

Badrakh Damba-н зураг.Нэгд "шар борц"

Өвлийн эхэн сард идэш хийх үеэр үхрийн гуяа, хаа, зоо сээр хүзүүний мах, гүзээ , уушгийг хөлдөөлгүйгээр ширхэгийнх нь дагуу 2-3 хуруу зүсэж, сүүдэр газар суран хэцэн дээр хуруу зайтай тохож, 40-50 хонуулахад махны шүүс ууршиж шаргал өнгөтэй болон хатна. Үүнийг шар борц гэдэг

Хоёрт: Хар борц

Өвөл мал төхөөрмөгц махыг ил хөлдөөгөөд, ёроолд нь цас хийсэн ширмэн тулманд ууталж, дээр нь цас хийж дүүргэн, хаврын дунд сарын 20дын үед махаа туламнаас гаргаж гэсгээн, шар борцны адил технологоор бэлтгэж 20-30 хоноход махны шүүс нь бүрэн ууршихгүйгээр бараавтар өнгөтэй болж, борц бэлэн болно. 

Шар хар аль ч борцыг ширмэн тулманд хийж хадгална. Хар борцоор нарийн хоол, банш, хуушуур ч хийж болно. Шар борцыг цайнд үйхэд амт үнэр нь аятайхан боловч хууч өвчин, ходоод гэдэсний хуучтай хүн , хүүхэд багачууд, хөхүүл хүүхэдтэй эхэд зохимж муутай хэмээн болгоомжилдог. Борцтой хоолыг 10 хоногт нэг удаа идэх хамгийн зохистой. Өдөр бүхэн эсвэл ойр ойрхон идэхэд ямар ч хүнд тааруу гэж үздэг. Бас адуу хонины махаар борц хийвэл хоол бус хор болдог гэсэн монголчуудын уламжлалт яриа ч бас бий.

"Хаан суувч хааны хуян болох булчирхайг бүү хая, гуйлгачин болсон ч гуяны хуян болох булчирхайг бүү ид" гэж Монголчууд сургадаг заншил бий.

Түүхийн ухааны доктор О.Батсайхан

Эх сурвалж: "Монголчууд XX зууны эхэнд" ном

 

 
Энэ мэдээ танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
    АНХААР! Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууныг баримтална уу. Ёс бус сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Мэдээний сэтгэгдэлд www.mongolcom.mn хариуцлага хүлээхгүй.