Жинчин Жамцын Дашдаваа: Нийслэлчүүдээ шинэ дуугаар мялаалаа

Twitter Print
2014 оны 11-р сар 05-нд 13:56 цагт
Мэдээний зураг,

Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хот нь “Эсгий хот”-оос “Азийн цагаан дагина” гэж нэрлэгдэх хүртлээ хөгжсөн, хөгжлийнхөө явцад нүүсэн, суурьшсан ард түмэн.

Одоогоос 375 жилийн өмнө буюу 1639 онд Халхын анхдугаар Богд өндөр Гэгээн Занабазар “Ширээ цагаан” нуурт Шар бүсийн Өргөөгөө цогцлоон барьсныг Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хот үүсгэн байгуулагдсаны түүхт он цагийн эхлэл хэмээн үзэж өнөөг хүртэл нийслэлийн ойн арга хэмжээг өргөн тэмдэглэдэг уламжлалтай болжээ.

Монгол улсын хөгжлийг түүчээлэн авч ирсэн үе үеийн баатарлаг үйлстэн, ард түмний түүхэн гавьяаг дурсахгүй байхын аргагүй. 

Энэ баярт өдрүүдэд улс орныхоо сайн сайхан, гэрэл гэгээг дуугаараа дамжуулан хүргэсэн Монгол улсын шилдэг зохион бүтээгч, Монголын инженерийн ухааны Үндэсний академийн гишүүн, инженер-зохиолч Жинчин Жамцын Дашдаваатай цөөн хором хуучиллаа.

Монгол улсын гурилын аж үйлдвэрийн анхны мэргэжилтэн гэсэн. Энэ талаар яриагаа эхлүүлье?

Би 1959 онд ЗХУ-ын Омск хотын Гурилын үйлдвэр, үр тарианы агуулахын техникумыг техник, механикч мэргэжлээр төгсч байсан Монголын анхны мэргэжилтэн. 1959 онд Атрын анхны аянаас ургац хураахад гар бие оролцож, анхны атарчин болж байв. Түүнээс гадна Сүхбаатар хотын Өртөөн дээр “Вагонд тариа задгайгаар ачих, туузан дамжуулах конвейр хийх санаачилгыг гаргасан. Энэ нь хүний хөдөлмөрийг 10 дахин хөнгөвчлөх юм. Вагонд ачих хугацааг 20 дахин багасгасан. Ийнхүү манай салбар хамгийн түрүүнд ургацаа хүлээж авч дуусгаад ирж байсан. Би чинь 20 настайдаа анхны техникч механикчаар ажиллаж эхэлсэн хүн дээ.

Тэгэхээр инженер, зохиолч, судлаач, уяач гээд их өвөрмөц гуншинтай юм. Зохиол бүтээлийн тань гараа хэдэн оноос эхлэв дээ?

Түүхэн баримтат зохиолоо 2005 оноос бичиж эхэлсэн. Анхны номоо 2000 онд “Ажлын гараа, анхны санаачилга” нэртэйгээр гаргасан.  Улмаар  2005 оноос 2012 он хүртэл нийтдээ 14 цуврал ном гаргажээ. Миний ном зохиолын багш бол соён гэгээрүүлэгч Л.Түдэв багш маань. Яруу найраг талаасаа Д.Цоодол миний найз болоод багш маань байгаа юм. Бичгийн хувьд түүхэн баримтат шинэ сэдвийг Монголын утга зохиолд анх даа оруулж ирсэн хэмээн Л.Түдэв багш маань үнэлж байсан. 1960-аад оны үед “XXI зуунд зохиолын ном сонирхол багатай болж, түүхэн баримтат зохиол гол сэдэв болно" гэж хэлж байсан. Тэр үг одоо ч биеллээ олж, Монголын ард түмэн түүхэн зохиолд дурладаг болж. Ингэснээр агуу их түүхтэй Монгол орны тухай гадныхан болоод бидний хойч үеийнхэн дурсаж, бахархаж явах түүхэн замналыг нээж өгч, дусал мэдлэг хүртээх учир буй заа. 

Л.Түдэв багшийн шавь гэхээр өөрийн тань бүтээлийн чансааг илтгээд байх шиг?

Миний зохиол туурвилын дийлэнх нь түүхэн баримтат туурвил уран зохиол. Эхний дөрвөн цуврал маань баримт илүү давамгайлсан бүтээл болсон. Яруу найргийн хувьд залуу насандаа сэтгэл хөдлөлөөр бичиж байсан нэлээд хэдэн дэвтэр бий. Одоохондоо яруу найраг гэхээс илүүтэй түүхэн баримтат уран зохиол тал руугаа уран бүтээлээ туурвиад явж байна даа. Миний номын багш Хөдөлмөрийн баатар, Ардын уран зохиолч, доктор Л.Түдэв багшийгаа оройдоо шүтэж явдаг даа. Би онолын талаасаа гурван томоохон бүтээл болох “Монгол үр тариа, гурилын түүхийн мөрөөр мэдрэхүй”,  “Эрдэнэт хүлэг-Монгол морь мину”, “Монгол улсын үе үеийн нийслэлийн түүхийн мөрөөр” зэрэг бүтээл туурвисан.

Цуврал ном бүтээнэ гэдэг нөр их хөдөлмөр. Та энэхүү бүтээлдээ хэдий хугацааг зориулав?

Болж өгвөл цуврал номнуудаа нэг их холдуулж уяад байхыг хүсдэггүй. Д.Цоодол багш, Б.Догмид, анд Э.Цэгмид нар намайг “Ном бичлэгийн мангаа” гээд нэрлэчихсэн. Маш хурдан бичиж гаргадаг болохоор тэр биз. Харин Л.Түдэв багш маань “Чи гандан бууршгүй бүтээл туурвигч хүн. Би бүх насаараа /70 жил/ бичиж, 30 гаруй боть ном гаргасан. Гэтэл миний шавь долоон жилийн дотор 14 ном гаргасан. Таны бүтээл түүхэнд үлдэх, түүхэн баримтат зохиол юм" гэж хэлж байсан.

Таныг Монголын шилдэг зохион бүтээгч гэж сонслоо?

1963 онд Шинийг санаачлагч нарын улсын анхдугаар зөвлөгөөнд оролцож байсан. Гурилын салбарт 70 гаруй шинэ санаачилга гарган нэвтрүүлж, Нийслэл Улаанбаатар хотын 13 дугаар хороололд байсан гэр хорооллыг нүүлгэх ажлыг санаачлан одоогийн шинэ бүтээн байгуулттай хороолол бий болгоход гар бие оролцсон хүний нэг. Энэ мэт нийт 160 гаруй шинэ санаачилгыг дэвшүүлснээр 2002 онд Оюуны өмчийн газраас намайг "Монголын шилдэг зохион бүтээгч"-ээр тодруулсан юм. 

Таны ажил амьдралын гараа Нийслэл хотоос эхэлжээ?

Тийм ээ. Миний ажил амьдрал нийслэл хоттой салшгүй холбоотой. Тухайн үеийн нам төр, захиргаа, нийгмийн сонгуульт ажлыг олон жил хийсэн дээ. Өөрийнхөө гурилын үйлдвэрийн салбарт 20 гаруй жил ажилласан.

1974 онд Намын төв хорооноос намын байгууллагуудыг Мэргэжлийн боловсон хүчнээр бэхжүүлэх хэрэгтэй гээд тухайн үед миний нэр Төв хорооны судалгаагаар шалгарч. Тэгээд ЗХУ-д Коммунист намын дээд сургуулийн сургалтанд явсан. 1976 онд төгсч ирээд МАХН-ын одоогийн МАН-ын Төв хорооны шийдвэрээр Ажилчин, Баянзүрх районы захиргааны даргаар, үндсэндээ 15 жил нийслэлийн шат шатны удирдах байгууллагад ажилласан.

Энэ хугацаанд юм бичих оролдлогоо төвийн сонин, хэвлэл, радиогоос эхлүүлж, 200-иод төрлийн мэдээлэл, өгүүлэл, асуудал дэвшүүлсэн нийтлэлүүд ч бичсэн байдаг.  Мөн 1976 оноос хойш нийтдээ 38 жил нийслэл хотын бүтээн байгуулалтанд оролцож, хамтдаа баялгийг бүтээлцсэн.

Зохиолч хүн онгод нь орохоор шүлгээ хөглөдөгийм гэнэ лээ. Таны сэтгэлийг гижигдсэн ямар бүтээл байна?

Би чинь амьдралдаа ганцхан шүлэг бичсэн хүн гэж өөрийгөө боддог. Урьд нь яахав оролдож, сонирхлоороо зохиож байсан гэх үү дээ. Яагаад ганцхан шүлэгтэй гэж тодотгоод байна гэхээр “Нийслэл Улаанбаатар” шүлгээ бичих гэж бараг таван жил болсон. Тэрний дараагаас “Хайрын тавилан”, “Дэлгэр хээр морь мину зээ” зэрэг гурван дууны шүлгээ бичиж дуу болгосон.

Өнгөрөгч долоо хоногт болсон Нийслэлийн 375 жилийн ойн баяраар таны шүлгээр бүтсэн “Нийслэл Улаанбаатар” хүндэтгэлийн дуу эгшиглэсэн. Тэгэхээр яах аргагүй энэ бүтээл олон нийтэд хүрсэн гайхалтай бүтээл болжээ?

"Нийслэл Улаанбаатар" шүлэг миний анх хотод ирсэн түүхээс улбаатай. Би чинь Сэлэнгэ аймгийн Дархан сумын харъяат хүн. Дөрөвдүгээр ангиа сумандаа сургуулиа төгсөөд мал дээр гарна хэмээн хөөрцөглөөд байж байтал ах дүү нар маань энэ гайгүй цовоо хүүхэд, эрдэм номын мөр хөөвөл юм дуулгах сэргэлэн хүүхэд байна гэж хэлсэн байдагийн байна лээ.

Тэгээд дөрөвдүгээр ангиас хойш 1952 онд Улаанбаатар хотод ирсэн. Ингээд үндсэндээ 62 жил буюу нэгэн жаранг Нийслэл хотдоо өнгөрүүлсэн байна. Улаанбаатар гурилын комбинат анхны ажлаа хийж эхэлжээ. Эндээс миний амьдрал эхэлж, эхнэртэйгээ танилцаж, гал голомтоо бадраасан түүхтэй.

Нийслэл хотод зориулсан дууг судлахад “Мишээсэн дагина шиг Миний Улаанбаатар” дуу бүтэн хагас зуун жил болсон байдаг. Тэрний дараагаар “Үйлсийн сайхан Улаанбаатар” дуу мэндэлсэн. Гэхдээ хүндэтгэлийн дуу биш шүү дээ. Азийн дагина гэж нэрийддэг байсан хот маань жаахан насжсан байна. Тиймээс хотдоо зориулж шинэ уран бүтээл гаргах нь зүйтэй гэж бодож энэ талаар ч судалгаа хийгээд үзсэн. Түүнчлэн дуу гэхээс илүүтэй хүндэтгэлийн дуу, өөрөөр хэлбэл сүлд дуутай болох ёстой гэж их бодсон л доо.  Ингээд 2005 онд шүлгээ бичсэн.

“Нийслэл Улаанбаатар” дуу нь өнгөрсөн үеийн түүх болоод одоо Улаанбаатар хотод хэрэгжиж буй шинэ бүтээн байгуулалт, нийслэл хотын бахархал, ард түмний шүтээн, эв нэгдлийн баталгаа гээд олон зүйлийг багцалж, бадаг бадгаар нь тэрлэсэн. Ингээд Д.Пүрэвдорждоо өгч шалгуулж байлаа. Би чинь муу шүлэгч. Таван жил бичсэн юм шүү гээд бөөн инээдэм болоод өнгөрсөн. Харин энэ сайхан шүлгээ дуу болговол яасан юм гэсэн хүмүүсийн санал ирдэг байсан. Тухайн үед өөрөөсөө ичээд юун дуу болгох, яахав өөрт маань байг гэж боддог байлаа.

Харин миний аз болж МУУГЗ Р.Ганбат гэдэг хүн миний шүлгийг аваад хүндэтгэлийн дуу болох ёстой гэж үнэлээд надтай холбоо барьж, хамтарч ажилласан. 2010 оны 10 дугаар сарын 29-нд СТӨ-нд Улаанбаатар хотын 371 жилийн ойгоор ДБЭТ-ын дуучин О.Хүрэлбаатар гэдэг залуу энэ дууг тайзнаа амилуулж байсан. Тухайн үедээ дүрсжүүлэх бодолтой байсан ч хэн хэн маань ажилтай таарж зөрсөөр байгаад өдий хүрсэн.

Харин энэ жил дуугаа дахин ард түмэндээ сонсгохыг хүссэн учраас НИТХ-ын дарга Д.Баттулга, Хотын захирагч Э.Бат-Үүлд захидал бичээд явуулах гэж байтал хөгжмийн зохиолч Р.Ганбат над руу утас цохиод бидний уран бүтээлийг Улаанбаатар чуулгын дуучин Ж.Буянтогтох гэдэг залуу дуунд клип хийлгээд дуулъя гэсэн саналыг тавьлаа гэж байна. Ингээд бид гурав уулзалдаж, төсөл зохиож дуугаа амьдруулах гэж үзсэн дээ. /инээв/

Оюуны өмчийн газраас Нийслэлийн хүндэтгэлийн дууны зохиогчийн эрхийн гэрчилгээгээ хүртэл авчихсан байсан. Бидний дуунд маш их туслалцаа үзүүлсэн НИТХ-ын нарийн бичгийн дарга Д.Энхболд, НЗДТГ-ын дарга Ё.Гэрэлчулуун, НЗДТГ-ын Нийгмийн хөгжил, бодлогын хэлтсийн дарга н.Отгонбаяр зэрэг хүмүүсийн чин сэтгэлийн туслалцаа дэмжлэгтэйгээр энэхүү уран бүтээл маань боссон. Цаг хугацааны хувьд үнэхээр давчуу тулгамдчихсан байсан болохоор нойр хоолгүй гүйн байж уран бүтээл маань Нийслэлчүүдийн 375 жилийн ойгоор эгшиглэлээ.

 

Сэтгүүлч Г.Ганчимэг

E-mail: mongolcom.mn@gmail.com
Утас: 76110303, 76110505

Энэ мэдээ танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
    АНХААР! Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууныг баримтална уу. Ёс бус сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Мэдээний сэтгэгдэлд www.mongolcom.mn хариуцлага хүлээхгүй.