Аянд нь сэмэрч, үгэнд нь сэнхрэх ардын дуу

Twitter Print
2021 оны 02-р сар 18-нд 17:39 цагт
Мэдээний зураг,

Нэг. Эхлэл

“Шинэ бүхэн рүү тэмүүлэхийн зэрэгцээ монголчууд минь эцэг өвгөдийнхөө хосгүй өвийг таягдан хаяснаараа, олсноосоо илүүтэйгээр юугаа алдаж гээж байгаагаа боддог болов уу?” хэмээн Монголын гэсэн бүхний төлөө санаа тавьж, судалж, сурталчилж явдаг харийн нэгэн монголч эрдэмтэн бүсгүй халаглах шахуу бичсэн нь өнөөгийн бидэнд хамаатуулсан нь мэдээжийн хэрэг.

Монгол орон Монголоороо үлдье гэвэл, монгол хүн монголоороо байя гэвэл, уламжлал түүх, уугуул соёлтойгоо л чаргууцалдахаас өөр аргагүй шүү л гэсэн сануулга. Манай хэл зохиолын хүрээлэнгийн эрдэмтэн судлаачид нэлээд дээрээс эх орноороо хөндлөн гулдгүй явж, ихийг дуулж мэдсэн өвгөд, хөгшдөөс багагүй эх дээж цуглуулж, шинжлэх ухааны эргэлтэнд оруулсан гавъяатай юм.

Академич А.Лувсандэндэвийн удирдсан шинжилгээний анги 1972 онд Хөвсгөл аймгийн Улаан-Уул, Цагаан-Уул, Рэнчинлхүмбэ зэрэг сумдаар явж, судалгаа хийжээ. Тэгж явахад нь Улаан-Уул сумын слесарь, нэгдлийн гишүүн Гэндэнгийн Даваажий гэдэг өвгөжөөр хүн, “Судгийн харгай”, “Харилжтай гялаан”, “Хазаар зуузай”, “Зааг хол нутагт нь”, “Цэнхэр униартай Шишгэд”, “Өлийн даваа”, “Хөенгийн гурван хөндий”, “Дэлээ даахгүй азарга нь”, “Наадаж л байсан газар нь” зэрэг урд өмнө мэдэгдээгүй 102 дуу дуулж, бичүүлсэн нь өнөө бидэнд үлдсэн хосгүй их өв юм. “Явах хугацаа болоогүй байсан сан бол, ардын гайхамшигт дууч тэр хүн, өөр хичнээн дуу дуулж өгөх байсан бол доо?” хэмээн тэд хожим нь харуусангуй бичсэн байдаг юм.

Гэндэнгийн Даваажий гуайгаас,

-Та энэ олон дууг хаанаас сурав гэхэд,

-Эртдээ дуулж байгаад одоо дуугаа мартсан өндөр настан Лувсаншарав гуайгаар заалгаж сурсан юм хэмээн хариулжээ. 102 тэр бүх урт, богины дуу тэгэхлээр их л эртнээс олны ам дамжсаар эрдэмтэн судлаачдын дуу хураагчийн хальсанд тийнхүү үлдсэн нь тодорхой. Урт, богины хэдхэн дууны хүрээнд л гэхэд, бадаг, мөр, үгийг нь өөр хооронд нь сольж хольж, буруу зөрүү, эндүү ташаа дуулдаг болсон өнөө цагт ардын дууны төдий их мэдлэгтэн одоо хаана, хэн байхсан билээ. Аливаа юмыг хэрэв л завдан байж, хурааж хумиж авахгүй л юм бол, цаг хугацаа гэгч бүхнийг арчаад өнгөрөх адтай хорлонтой билээ.

Өнөөгийн дуу хэмээх үг, аялгууг нэгтгэн илэрхийлдэг нэр томьёо манай өвөг алтайн хэлний той гэдэг үгнээс үүсэлтэй ч байхнаа магадгүй гэж үздэг эрдэмтэд академич Д.Цэрэнсодном гуайгаас эхлээд бий. Хүн төрөлхтний соёлын их далайд манай монголчуудын оруулсан хувь нэмэр арвин байдгийн ихээхэн хувь нь говь хангайгүй бэлчээрлэх таван хошуу мал, тэр мал сүргээ маллах, нүүдэл суудал хийх арга ажиллагаатай холбоотой гэхэд хилсдэхгүй. Тийнхүү ургуулаад бодохоор, харшсан тарчиг нэгэн хавраар нэгдлийн олон зусаг хонинд хургийг нь авахуулах гэж өдөржингөө тойг, тойг, тойг хэмээн уяхан сайхан хоолойгоор эцэж цуцахгүй тойглож суусан ижий, бага ижий минь харагдах шиг болж, хэцүүхэн ч гэсэн тэд минь дуулж л сууж дээ хэмээн бодогдох юм.

Хоёр. Монгол дууны тухай товчхон

Монгол дууг хамгийн товчдоо уртын дуу, богино дуу, харилцаа дуу хэмээн гурав ангилж болно гэдэг. Нэрт эрдэмтэн А.М.Позднеев халх дууг гурав ангилаад, түүн дотроо амраг сэтгэлтэндээ хандсан дуу хэмээн онцолсон бол, академич Б.Я.Владимирцов мөн л гурав хувааж, янаг амрагийн сэдэвт хөнгөн саваагүй шалиг дууны тухай өгүүлжээ. Монголчууд эрт дээр үеэсээ янаг амрагийн дууг завхай дуу хэмээн нэрлэж ирсэн нь оросын тэр эрдэмтнийхтэй онож тохиож л байх шиг санагдана. Доктор Г.Ринченсамбуу гуай утга уянгат дуу хэмээн нэрлэсэн бол, П.Хорлоо, Ш.Гаадамба зэрэг эрдэмтэд ардын уянгын дуу хэмээн зохиол бүтээлдээ нэрлэн ангилж иржээ.

Ерөөсөө ардын дуу гэдэг бол баярлах гомдох, гуних туних, гансрах гиюүрэх, багтрах бахардах, санах мөрөөдөх, хайрлах харамнах сэтгэлийн түмэн чавхдасыг уяртал догдолтол, уйлтал баястал, ухаартал сэнхэртэл, шимширтэл санааширтал хэдэн янзаар хөглөж, хөөргөж, чангалж, суллаж, элдэвлэж янзалж, хүний сэтгэлийг хөвсөлзүүлж хөвсөлзүүлж, хөрсөн дээр нь янхийтэл нь буулгадаг хачин янзын идтэй шидтэй. Уртын ч бай, богинын ч бай, ардын дуу бол сэтгэлийн их тэсрэлтээс оргилж дэвэрч гарч, утгажиж, уянгажиж, шигшигдэж, ширгээгдэж ирсэн эрдэнэсийн шижир талстууд гэхэд болно. Үнэн дурлах, үхэн хайрлах, бэтгэртлээ санах юу эсийг ардын дуунаас олж сонсч, хүрч тэмтэрдэг гэх вэ!

Уртын дуу бол ухаарлын дуу юм. Төрийн их хурим, найр наадам дээр нэн хүндэтгэлтэйгээр, ёс төртэйгээр өргөдөг дуу юм. Ардын богино дуу бол бараг л амрагийн дуу гэж ч амарчилж бас болмоор. Ямар ч нөхцөлд, хаана ч сэтгэлээ сэргээж, уйтгараа тайлж, хэн хүнд жаргал таашаал хайрлаж, аялж дуулж болдог дуу бол ардын богино дуу. Дандаа ч янаг амрагийн гэхээргүй, эх үрсийн элбэрэл хайр, эцэг дээдсийн үг сургаал, тахидаг шүтдэг журам ёс, уул овоо, ургамал ногоо, эрдэнэт мал сүрэг, эрийн хийморь ид бах болсон морин эрдэнэ гээд ардын дуунд гарахгүй юу хаанаас орхигдох билээ.

Уртын дуу бол байгаль ертөнцийн жам ёсны тэнгэрлэг дээд илэрхийлэл, сансар оддын анивчаа, тэндээс үсчих очис, гэрлийн гялбаа, сүүдрийн орогнол, аянгат тэнгэрийн нүргэлээн, нарны гялбам цацраг, сарны ялгуун туяа юм. Ардын богино дуу бол сэтгэлийн түмэн шаглаас, уран нарийн хажаас, утга уянгын үглэл, дотроос ундарсан шивгэнээн юм.

Гурав. Дууны бадаг, мөрөөр хэлхсэн сүлжээс

‘Араар явдаг нь адууны зан, аальгүй явдаг нь багын зан’ хэмээн алдаа оноогоо бага залуу насандаа тохож, ‘Баруун айлд минь байгаа хонгор нь байн байн бодогдоод байна даа’ хэмээн дэргэд нь байгаа хэр нь далдхан дотроо санагалзан доноголзож, ‘Мянган чиг олон хүний дундаасаа миний зүрхний бяцхан тэр минь тормойж харагданаа’ хэмээн нүд унаган биширч, ‘Зуун түмэн залуугаас учирснаа гэлгүй яах вэ’ хэмээн олны дундаас онцлон цохож, ‘Дунд голын ногоо нь ургасан байтлаа тарьсан юм шиг, Дунжидмаагийн охин чинь төрсөн байтлаа зурсан юм шиг’ хэмээн хайртай хүнийхээ гоо сайхныг бахдан биширч, ‘Хандармаа, ийм сайхан Хандармаагаа хаанаас олох вэ’ хэмээн түүнээсээ илүү хүнгүйг мэдэрч, ‘Хүний хэлсэн хамаагүй дээ, хүүгийнхээ аясыг дагана даа’ хэмээн эргэлтгүй сүжрэн шийдэхдээ, ‘Төрсөн биеэ чамдаа тушаалаа, түшээд авна уу түлхээд хаяна уу, өөрөө мэдээрэй’ хэмээсэн бүсгүй хүний эрс шийдмэг үгийг дуулж, ‘Хүсэл сэтгэлээрээ нийлсэн болохоороо хүрэн дэрстийн хүүхэн чамтайгаа суухаар шийдэв ээ’ гэсээр хүрч ирэхэд, ‘Хувиршгүй үгэнд нь миний сэтгэл сэргээд байна даа хө’ хэмээн итгэл өгч, ‘Шинэхэн ханилсан чамтайгаа сэтгэлийнхээ үгийг ярих уу даа’ хэмээн зүрх сэтгэлээ нээлцэж, ‘Хажуу газар ургана гэдэг нь хө, хайлаас модны жам юмаа хө, харийн газар очно оо гэдэг нь хө, бүсгүй хүний заяа юм даа’ хэмээн эвлэж суусан эр хонгор нөхрийнхөө өвдгийг нь түшин дуулж, ‘Магадаар ханилсан чи бид хоёрыг, манай хошуугаар хэлцээд баршгүйдээ хө’ хэмээн нутаг орноор нь хэрхэн тэднийг ярилцаж буйг дурдаад, ‘Мянга түмэн олон хүний дундаас, миний зүрхний бяцхан тэр минь, хосгүй үнэнч ээ’ хэмээн итгэл сэтгэлээ эргэлтгүй өгч, ‘Намайг чамайг жаргуулсан наран гэрэлт хорвоо доо’ хэмээн ертөнцийн сайханд бахдаж, ‘Төв төвшин амрагаа түшиж явах заяатай даа’ хэмээн мөр мөрөө түшилцэн, хүний хорвоод ханьсахдаа, ‘Бодож санасан хонгор хүүтэйгээ удах тусмаа жаргалтай даа хө’ хэмээн итгэж найдан, ‘Сайхан чиг төрсөн залуухан тэр минь ээ хө, санаж явсан миний биений зүрхний чимэг ээ хө’ хэмээн эр нөхрөө баясан дуулахад нь, ‘Наалинхай алаг зүрхийг минь найгуулж байдаг нь хүний ганц аа’ хэмээн хариу барьж, ‘Хуудуугүй ханилсан чи бид хоёроо хө, хуйх үсээ цайсан ч, хуучин явдлаа мартахгүй дээ’ хэмээн залуу насны гал шиг дүрэлзсэн дурлалаа хөргөж царцаахгүйгээ амлаж он оныг үдэн дуулж ирсэн билээ.

Гэтэл бас хорвоогийн амьдрал гэдэг тэр чигээрээ шугамдаад татчихсан хэмжээс шиг шув шулуухнаараа, яв янзаараа байдаггүй, хоёр биендээ хичнээн хайртай ч, холбоод тавьчихсан юм шиг цугтаа дандаан байдаггүй, хол ойр явах л болно, холдож хөндийрөх албадлага ч гарч мэднэ, аян замын явдал, ачаа жингийн хэрэг, сэтгэлийн гэнэхэн сэнсрэл нэг л мэдэхэд тохиолдоно шүү гэдгийг ардын олон дуу сэмхнээ сэмхнээ сэтгэл гэгэлзтэл, учирлаж аргадан өгүүлдэг билээ. Цэргийн албаны хугацаа урт, хаа тэртээ хязгаарт хайртай бүхнээсээ холдчихоод, ‘Хулсан ташуур нь байгаасай даа, хуруундаа өлгөөд мордох юмсан, хууль цаазгүй ч болоосой доо, хошуу нутагтаа очих юмсан’ хэмээн гансарч, ‘Танилцсан амрагаа бодохоор тавхан жил ч гайгүй байна даа, сэтгэлтэй амрагаа бодохоор цэргийн хугацаа ч гайгүй байна даа’ хэмээн сэтгэлээ дэмий хуурч, ‘Барайгаад байдаг Баян хайрхан, багшраад байдаг хонин сүрэг, баян цагаан хонины дэргэд багын амраг чи минь байдаг’ хэмээн ард хоцорсон амрагаа үгүйлэн бодож, ‘Хонгор чамдаа очъё гэсэн чинь хорооны даргаас чөлөөгүй байна даа’ хэмээн арга тасарч, ‘Дассан хонгор чамтайгаа давааныхаа адагт уулзах юмсан даа, яая даа байз’ хэмээн бачуурч, ‘Улиастайнхаа голыг хө, яасхийгээд туулья даа хө, учирсан хонгор хүүтэйгээ яасхийгээд уулздаг билээ дээ хө’ хэмээн уулзаж учрахын мөрөөдөлд автан арга ядаж, ‘Уулзалгүй гурван жил болсон боловч, унтах нойрондоо хоёулаа хө’ гэх буюу ‘Зүүд нойрондоо хоёулаа байлаа хө, зүүдлээд сэрэхэд ганцаараа байнаа хө’, ‘Сэрэвгэр хадны зэрэглээ нь хө, сэмжирч гогцоорч харагдана хө, шөнийн зүүдэндээ хоёулаа хө, сэрээд үзэхээр ганцаараа хө’ хэмээн үлгэр зүүдний хорвоод хослон жаргаад, үүрийн гэгээнээр зэрэглээ арилах шиг ганцаар үлдсэнээ илэрхийлж, тийнхүү зүүдний ертөнцөөр л хайртай амрагтайгаа учирч байгаа нь өөрийн эрхээр биш, албаны эрхэнд байхын хяслан санж! Хэдий тэгэвч, ‘Дугтуйтай юу бичиг нь дурсгалтайхан байдаг юмаа хө, дуудаад чиг уншихад дурайтал тодорно доо хө’ хэмээн дуулж байхыг үзвэл өдтэйхэн бичиг нь өртөөгөөрөө дамжсаар удсан ч гэлээ, эрхбиш жил сарын дараа зорьсон эзэндээ очсоны тайлал тайлбар биз ээ.

Аян жинд явна гэдэг бол, одоогийнхоор авгай хүүхэд, ар гэрээсээ алс хол, харь газар очиж, хэдэн сар жил хар бор ажил хийхийн дайны амаргүй явдал байжээ. Тиймээс ч, “Хорин тэмээ нь байна хом нь тэгш л байна, хормой нь хийсээд байна хонгор тэр минь байна, уул нь өндөр байна, унаа минь зовох байлгүй, уулзахгүй явчихаар чи минь зовох байлгүй” гэсээр жин тээн сар жилээр тийнхүү явахад нь, ‘Аяндаа мэнд яваарай даа хонгор минь, аашаа битгий хувиргаарай даа хонгор минь, Сэлбийг өгсөхөд сэрүүхэн дээ хонгор минь, сэтгэл гэдэг жолоогүй шүү дээ, хонгор минь’ хэмээн зангаа хямгадаж, заяаснаа бодож, эргэж хурдан ирээрэй хэмээсэн захиас өгөөд, замд нь шуудруулахад, ‘Уулзахын ерөөл байвал даа, бөмбөр минь ээ хө, удаан түргэн ч яамай даа, бөмбөр минь ээ хө’ хэмээх бодол хөврүүлсээр, атан тэмээний алхаагаар бүүвэйлэгдсээр алсарч авай.

Гэтэл бас хол ойр яваагүй ч, хоёр сэтгэл хөндийрөх, холдож зөнгөрших шалтаг шалтгаан амьдралд бас байдгийг үгийн хатуу, үйлийн муухайгаар аашилж загнах, адарч занах биш аргадаж учирлаж, ухааруулж сэнхрүүлж, уйлтал дуултал гэгэлзтэл дуулж иржээ. ‘Цэ вангийн хошууны цэцэн залангийн охинсон доо, арван найман насандаа алиа Сэндэр нэртэй дээ’ хэмээн тэр сайхан насны гэнэхэн хонгор үедээ яваагаа илэрхийлээд, ‘Арван найман насандаа чи андуурахгүй гэсэн чинь яалаа, яалаа хө’ хэмээн амьдралын нугачаанд аяг зан өөрчлөгдмөгц нь ам асууж, ‘Ухаалаг төрсөн Сийриймаагаа байсаар байтал, удам муутай Цэрвүүмаагаар юугаа хийх вэ ээ хө’ хэмээн магтаж шилэн, “Сайхан төрсөн Сийлэн бөөрийг салаа замаас нь булаагаад авна даа хө” хэмээн зүтгэж махран байж авчихаад, дасаад ирэхийн цагтаа урдын урин зангаа мартахаар нь, ‘Ажил сураагүй намайгаа болбол, аашилж загнаад юугаа хийнэ, хал үзээгүй намайгаа болбол, хардаж загнаад юугаа хийнэ’ хэмээн учирлаж гуйн дуулах нь бүсгүй хүний үрийг өрөвдөх сэтгэл аандаа төрөхөөр.

Хосолж жаргадаг хорвоод завсрын зай юунаас үүдэж, юунд хүргэдгийг өөрийн нэр нь балархай ч, ая дуу нь тодорхой аль нэгэн цагийн ер бусын цэц билэгт яруу найрагч, хөгжмийн их билэгтнүүд олонтаа учирлаж, түмэнтээ тайлан тайлбарлажээ. ‘Эрэвгэр хоёр алаг нүд чинь энгийн түүн дээр тусаад байна даа’ хэмээн амьтан хүнээр хэлүүлэн байж, ‘Хөөрхөн зантай тэр нэг хархүү чинь хүний чөлөөгөөр инээгээд байнаа’ хэмээн сээтэн хаясан тухай эхлээд, хэдийгээр ‘Аргагүй түргэн дассан юмсан, ард нь төвөг, өөрт нь төвөг болчихуузай’ хэмээн болгоомжилсон хэдий ч, ‘Нүгэл чиг нүглээс айсангүй дээ нүдний чинь хөөрхөнд арга ч үгүй даслаа даа, аюул чиг аюулаас айсангүй дээ, аашны чинь хөөрхөнд арга ч үгүй автлаа даа’ хэмээн хэрхэн сэтгэлийн жолоо алдсанаа өгүүлэхэд, ‘Зорьсон хоёрын хооронд зуурдын амраг гавиагүй дээ’ хэмээн хэсэгтээ санаа амарч, ‘Улиастайн голыг байхад, урсгал уснаас уухгүй дээ, учирсан амрагаа байхад, уулзсан бүхэнтэй тохирохгүй дээ’ хэмээн сэтгэлээ чандалж явсандаа бахархах ч шиг гомдох ч шиг болж, ‘Учирсан хоёр сэтгэлийг уйдна ч гэж ай, ай санасангүй дээ’ хэмээн санаа алдаж, ‘Заг мод гэрэлгүй илчтэй, зуурдын амраг жаргалгүй зовлонтой’ хэмээн ухааруулж ядаж, учирлаж цөхөөд, ‘Учирсныгаа зовоовол, өөрөө зовно доо’ хэмээн үйлийн үр өөрт ирдэгийг нь сануулж, ‘Эмгэн болтлоо ханилна гээд энгэсэг будгаа шингээсэн юмаа хө, хүнээс илүү ханилна гээд хүдрийн заарыг шингээсэн юм аа хө‘ хэмээн яаж их хайрлаж, насан туршдаа хамт байна гэж яаж их мөрөөдөж явснаа хар буутал палхийтэл нь хэлээд, ‘Хар торгон хамжаарыг чинь харанхуй шөнөөр шаглаад оёсон доо хө, хаяад явахыг чинь мэдсэн бол, хайран чиг оёод өгсөн арван хуруу минь’ хэмээн хамаг бүхнээ зориулж явснаа дурсахдаа, ‘Салаад явахыг чинь мэдсэн бол санаж суудаг нь миний буруу байжээ’ хэмээн хожмын харуусалд автаж, ‘Чамайгаа орхихыг мэдсэн бол, чавганц болох минь ч яалаа даа’ хэмээн халаглах хэдий ч, ‘Ярьсаар суугаад уйлнаа гэдэг чинь янагийн минь хайраа хө’ хэмээн бас л дотроо уярч, ‘Хөвөнтэй дээлтэй гарсан юмсан хөрөө болов уу яагаа бол, хөөрхий намайгаа зовоосон юмсан, жаргаа болов уу яагаа бол’ хэмээн орхиод явсан ч өрөвдсөөр, ‘өөрийн бишээ хүний юм чинь үдшийн шөнөдөө хоосон доо’ хэмээн ганцаар хоцорсонтойгоо эвлэрч, ‘Цохлоод ирсэн үйлийн үрийг, цохиод буцааж болдоггүй юм даа’ хэмээн үнэнд нухлуулан номхорч, ‘Дэргэдээ суулгаад аваагүйгээс хойш, дэндүү хайраар юугаа хийх вэ хө’ хэмээн биеэ барин, өнөөтэйгээ эвлэрч байгаа нь хүний сэтгэлийг ховсдсон хайр тийм ч амархан ховхордоггүйг өгүүлэх мэт ээ.

Хүний хорвоод эр эм ялгал үгүй, нэг нэгэндээ учирлаж аргадах үе ирдгийг ардын дуу бас цаагуураа өгүүлэх шиг болно. ‘Хэенхуараа хэзээнээсээ мөн дөө’ хэмээн нэрээ, хэлж гэрээ зааж, ‘Цоохор морь нь цогиотой доо, чонон хөнжил дэлгээстэй дээ хө, чухамхүү сэтгэл янзаараа бол, цолмон гаргаад мордоорой доо’ хэмээн өөрөөсөө холдуулах дургүй өдөхөд нь нэг л мэдэхэд, ‘Амраг чамайгаа бодохлоор нь хө, аягатайгаа цайгаа уухаас дургүй’ болоод байтал, ‘Хөөрхөн төрсөн миний амраг чинь, хөндийрөх сэтгэл төрөөгүй биз ээ’ хэмээн асуухад хүрч, хөндийрч холдох болсон учрыг нь мэдээд, ‘Хамбаны чинь хээ нь элэгдэнэ дээ, Сүнжидмаа минь дээ, ханилсан нөхөр хэрэг болно доо Сүнжидмаа минь ээ хө’ хэмээн ятгаж цөхөөд, ‘Өвөртөлж унтаад алдана гэдэг чинь өөрийн муугийн харгай даа’ хэмээн биеэ буруутгах нь эр гэж эрдэхгүй, эм гэж эвдрэхгүй явахын ардын дууны нэгэн сургаал ажээ.

Ардын дуунд аль гайхам мөр бадаг, аялгуу сайхан эгшиг яруусал нүднээ тодорч, чихнээ уянгалж байхыг хэлж барах вэ! ‘Хүрэн жороо морь минь ээ хө, хүзүүгээ тавиад, бөмбөрөөд байна аа хө, хүний жаахан үр минь ээ хө, хүүгээ хараад баясаж сууна аа хө’ хэмээн уулзахын жаргал харахын төдийд ч байдгийг өгүүлсэн бол, ‘Янзаган зоотой шарга морийгоо, янцгаахын чимээгээр нь таньсан юмаа, янагийн хайртай хонгор чамайгаа, яваад ирэхийн бараагаар нь таньсан юмаа хө‘ хэмээн хүсэн хүлээсэн амрагийн сэтгэлд хүлэг мориных нь янцгаах нь хүртэл танил, “Би ирлээ, ирлээ” хэмээн шивгэнэж байдгийг илэрхийлсэн бол, ‘Цаанаа ханьтайг чинь мэдсээр байж, чамдаа юундаа дасдаг билээ дээ хөөрхий, яа хө’ хэмээн хүний хүнтэй дассан өөрийгөө зэмлэж, ‘Хайрлаж санасан хонгор чи минь аяндаа хүрээд ирнэ дээ’ хэмээн итгэн хүлээж, ‘Улаан хүрэнгийн зах дээр уулзана гэсэн чинь яалаа даа’ хэмээн болзоондоо ирээгүйд нь баахан айлгаж, ‘Торомтой тэмээ ачааны чимэг, тоорцогтой сээвгэр гэрийн чимэг’ хэмээн бүсгүй хүн гэдэг өрх гэрийн өнгө зүс байдаг тухай өгүүлж, ‘Багахан тэр минь тоохгүй бол, багын танил мундаа юу даа’ хэмээн хүний хорвоо уужмыг сануулж, ‘Зүүгээ бариад үйлийг мэтгэнэ, зөрүү баруу хатганаа хө’ хэмээн хонгор хүүгээ санаж будилж байгаагаа хүүрнэж, ‘Үйлийн лайтай миний бие үүрд чамдаа даслаа даа, ай Ванлий’ хэмээн нүглийг умартан, үйлийн үрийг аргадаж, ‘Гадаа шон дээр уяатай байгаа ганган борлог хэнийх вэ, галын хажууд тавиатай байгаа гаанс тамхи хэнийх вэ’ хэмээн хардан харамнаж, ‘Ганган хулыг унаж явлаа, Гандангийн үүдээр галигуулж явлаа’ хэмээн сайн сайхан явснаараа бахдаж, ‘Шинэхэн найзын өвөрт чихэр шаргиад байна даа, хө’ хэмээн ирсэн гийчнээ явуулж, ‘Хүүхэн чиг хонгорын минь хэлсэн үг нь хө, хүзүү хоолойд зангираад байна даа хө’ хэмээн холдохын цагт ухаарахын чагтага аладрч, ‘Ардаа ханьтайг чинь мэдсэн бол доо хө, аргадаж суусан нь миний буруу яа хө’ хэмээн хожуу ухааралдаа гэмшиж, ‘Хавар намрын хонгор сайханд нь хө, ай ай Дүүриймаа хө, хайрын сэтгэл хөвөлзөөд л байна даа хө’ хэмээн сэтгэл гэгэлзэн уярч, ‘Замбуулин хорвоо дээр хайраа өгдөггүй хүний үр, надад яагаад дасна вэ хө’ хэмээн учрыг олж ядан гайхширч, ‘Энгэрийн ногоо нь эрээлээд байна даа хө, эргээд ирнэ гээд хүлээгээд сууна даа хө’ хэмээн итгэл алдралгүй хүлээж, ‘Янагийн сэтгэл нь янзаараа бол яагаад ч болсон уулзана даа хө’ хэмээн хайр сэтгэлийн жолоонд хөтлөгдсөөр явах ажээ. ‘Хавьтаа ч үгүй, ойртоо ч үгүй байтал, харин ч санаанаас гардаггүй, ямар хаашаа ерөөл вэ’ хэмээн хүний сэтгэл гэгч биет махан бодиос тусдаа, ангид тасархай зүйл болохыг тийнхүү батлан өгүүлж, дуулан таниулах нь ардын дууны увидас ажээ.

Ай, хөөрхий, Алигармаа, Хандармаа, Сүнжидмаа, Сийриймаа, Дүүриймаа, Дүүжиймаа, Сийлэн Бөөр, Сэндэр охин, Хэенхуар, Дахуар, Янлинхуар... Ардын дууны үг, аялгуунд нэр цол нь ийнхүү эгшиглэнхэн, яруусанхан хоцорч, дүр төрх нь хэдий тэртээд мартагдсан ч гэлээ, гагц тэр гоо хүүхнүүдийн тухайд төдий биш, үе үеийн үзэмж төгс бүхий л бүсгүйчүүдийн уянга дуулал нь, учирлал ятгалга нь энэ юм гэмээр дуурсалтайхнаар тэртээгээс энэтээд хүрчээ.

Баясал, ариусал, ярууслын рашаан, мөнхийн аялгуу, аясал гэгч энэ буй за. Үлгэрт үнэн үг байдаггүй, дуунд худал үг байдаггүй гэдэг үг хэн хүний тархинд хаа нэгтээ ханхийтэл орж ирэх нь мөнөөх л дуу аялгууны дуурсал сануулга ажээ.

Дөрөв. Товч тайлбар

Ардын зарим дууны бадаг, мөрийг сугалан авч, сүлжин бичихдээ он цаг, үйл явдал, дууны үнэн түүхийг нь гаргах зорилт ерөөсөө тавьсангүй, үгийн шидийг нь биширсэндээ, аяны сайханд нь автсандаа, ийм хосгүй нэгэн өв бидэнд байдаг юм шүү, мартаж болохгүй, болж өгвөл давтаж байгаасай, улам цааш нь дэлгэрүүлэн уламжлаасай хэмээн сануулах төдийд л ийнхүү тэрлэн буулгасан хэрэг. Ташрамд хэлэхэд, ардын гэсэн болгоныг засах сайжруулах, өөрчилж янзлах гэж ер хэрэггүй, болж өгвөл ганц үгийн зөрөөгүй дуулж байгаасай гэж боддог юм. Гэтэл зарим мэргэжлийн нэртэй алдартай дуучид хүртэл ардын дууг дуулахдаа бадаг мөрийг нь солих, хаях, үгийг нь өөрчлөх зэргээр их л хайнга хандаж байгаа нь харамсалтай санагддаг. Энэ дууг М.Дугаржав, Ж.Дорждавга, Г.Түмэндэмбэрэл, Л.Цогзолмаа, С.Лувсангомбо, Г.Дорждэрэм, Д.Банзрагч, Ж.Нансалмаа, П.Адарсүрэн зэрэг алдар цуут ахмадууд минь нандигнан эрхэмлэж, дуулж бидэнд хүргэсэн юм шүү хэмээн бодож, бие сэтгэлээ төвлүүлэн дуулмаар санагддаг. Тэгдэг ч биз, тэгэх ч биз дээ.

Тав. Санал болгох нь

Ардын бишрэм шимтэм дуугаа аялах, дуулах олны их хөдөлгөөн Шарка Барка хэмээн өнгөрсөн зунжингаа намаржингаа бүжин бүжин, дэгдэлзэн намилзан давалгаалсан шиг тэгж сайхан өрнөвөл, өвгөд эмгэд, өтгөс дээдсийн минь нэрээ мартаад, бүтээлээ үлдээсэн энэ их өв соёл үр хойчид минь мартагдахгүй, саармагжихгүй залгамжлагдахад бага ч болов нэмэр болохсон байгаа гэж бодно. Дуулж болдоггүй ганцхан цээрийг бидний өвгөд дээдэс зүйр үгэндээ оруулан үлдээсэн нь,

Хэдий жаргалтай ч, орондоо бүү дуул

Хэдий зовлонтой ч, орондоо бүү уйл гэдэг л үг байдаг.

Завтай дээрээ та ч гэсэн ардын дуугаа дуулж, гэрийн жавраа гарга л даа.

До.Чулуунбаатар тэрлэв.

2021. 02. 18.

 

Сэтгүүлч Л.Отгонбат

E-mail: mongolcom.mn@gmail.com
Утас: 76110303, 76110505

Энэ мэдээ танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
    АНХААР! Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууныг баримтална уу. Ёс бус сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Мэдээний сэтгэгдэлд www.mongolcom.mn хариуцлага хүлээхгүй.