Заяа тавилангийн холбоотой Зайсан нуур

Twitter Print
2022 оны 11-р сар 20-нд 10:45 цагт
Мэдээний зураг,

Заяа тавилангийн холбоотой Зайсан нуур

Алтайн нуруу Тарвагатайн нурууны завсар орших алдарт Зайсан нуурыг дэлхий тэр бүр мэддэггүй, дөнгөж 1700-аад оноос Европ дахинд (Оросуудаар дамжиж) энэ сайхан нуурын тухай мэдээлэл хүрч эхэлсэн ч бидний өвөг дээдэс нүүдэлчин Монголчууд гайхамшигт Зайсан нуурыг Байгаль, Хөвсгөл, ХөлөнБуйр нууруудын адил, Хатан гол Хэрлэн Туулын адил хүндэлж хайрладаг, маш сайн мэддэг байсан нь тодорхой.

Монгол улсын одоогийн хилээс холгүйхэн байх Зайсан нуур нь Их Монгол улсын үед баруун хил хязгаар хэмээн нэрлэгдэж байсан бол хамгийн сүүлд Зүүнгарын хаант улсын түүхэнд ихээхэн чухал үүрэг гүйцэтгэж байсан. Или Тарвагатай хэмээн алдаршсан түүхэн газар нь Зайсан нуурын сав газар юм.

Зайсан нуур нь маш сайхан цэнгэг зөөлөн устай, магадгүй дэлхийн хамгийн анхны нуур байх магадлалтай (60 сая жилийн өмнө үүссэн байх магадлалтай гэж үздэг) нуур юм. 105 км урттай 40 орчим км өргөнтэй нийт 1900 орчим км² талбайтай, дундаж гүн нь 8 метр, хамгийн гүнзгий газраа 15 метр гүнтэй нуур юм.

Нуурын гол цутгал гол нь Хар Эрчис, Кендэрлик голууд бол Эрчис мөрөн (зарим газар цагаан Эрчис white irtish гэдэг) цор ганцаар нуураас эх аван урсдаг нь Байгаль нуураас Ангар мөрөн, Хөвсгөл нуураас Эгийн гол эх аван урсдагтай их төстэй санагддаг. Зайсан нуур болон Алтайн нуруу, Тарвагатайн уулс олон мянган жилийн турш нүүдэлчдийн уугуул нутаг байсан бол 1700-аад оноос Оросын газар зүйчид, архелогичид судлахаар ирсэн байдаг.

Өнгөрсөн зууны 60-66 онуудад Зайсан нуураас холгүй Эрчис мөрөн дээр Бухтарма гэдэг нэртэй (казахаар хаалт, саад гэсэн утгатай гэнэ) асар том усан сан барьсан байдаг. Усан сан баригдсанаас шалтгаалан Зайсан нуурын маань усны түвшин 6 метрээр нэмэгдэж, талбай нь 2 дахин нэмэгдэж 3500 км² (зарим эх сурвалж 5000 км² гэж бичсэн байдаг) болсон байна.

Ийнхүү Усан сангийн ус нуурын устай нийлж асар их усны нөөцийг бий болгож, загасны асар том аж ахуй эрхлэх боломжийг бий болгосон төдийгүй, эдийн засгийн хөгжилд ч эерэгээр нөлөөлж байгаа мэдээлэл байна. Хамгийн чухал нь нуурын маань усны түвшин нэмэгдэж, Эрчис мөрөн маань урсац нь тогтмолжиж уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөллөөс холхон байх боломжтой болсон болтой.

Заяа тавилангийн холбоотой Зайсан нуур маань Ази тивийн асар том цэнгэг нууруудын нэг бөгөөд алдар цуугаа өнөө хүртэл мандуулж, биднийгээ гайхуулсаар байна. Өнөө цагийн бидэн ус гэдэг, гол мөрөн, нуур ус гэдэг амьдралын маань эх үндэс төдийгүй бидний өвөг дээдсийн, үндэстэний маань, нүүдэлчин соёл иргэншлийн гэрч, түүхэн эх сурвалж гэж бодож 20-р зуунд зохиосон хил хязгаараар бус түүхэн бас соёлын уламжлалын хил хязгаараар дэлхийн бөмбөрцгийн түвшинд бодож, сэтгэж сурах их л хэрэгтэй байна даа.

Зэнээмядарын Батбаяр

 

Энэ мэдээ танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
    АНХААР! Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууныг баримтална уу. Ёс бус сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Мэдээний сэтгэгдэлд www.mongolcom.mn хариуцлага хүлээхгүй.