Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж: Шударга ёсыг хамгаалах тогтолцооны шинэчлэлийн асуудлаар би иргэддээ хандаж байна

Twitter Print
2013 оны 11-р сар 11-нд 09:51 цагт
Мэдээний зураг,

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч иргэдэд шударга ёсны үйлчилгээг хүргэх үүднээс шүүх эрх мэдлийн салбарыг шинэчлэх бодлого дэвшүүлж, энэ хүрээнд салбарын суурьхуулиудыг УИХ-аар батлуулан мөрдөж эхлээд байгаа билээ. Мөн шинээр боловсруулсан бодлого, үйл ажиллагааны хөтөлбөрт “Монгол Улсыг хуулийн засаглалтай улс болгоно. Албан тушаалтнаас илүү хууль засагладаг нийгэмд шилжих шинэтгэлүүдийг эхлүүлнэ” гэсэн байгаа. Энэ чиглэлээр шинээр боловсруулж буй хуулийн төслүүд болон баримталж буй бодлого, шийдвэрийн талаар хууль, шүүхийн байгууллагын удирдлага болон иргэд, олон нийтэд зориулан Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж өнөөдөр “Иргэний танхим”-д мэдээлэл хийлээ.

Бид тайвшрах болоогүй
 
Та бүхний өнөөдрийн түмэн амгаланг айлтгая.
Өнөөдөр “Шударга ёсыг хамгаалах тогтолцооны шинэчлэл” гэсэн сэдвийг онцолж байна. Хамгийн гол нь хууль, хяналтын байгууллагын удирдлагуудтай уулзахаасаа илүү нийт иргэддээ хандаж  хэлэх зүйлүүд надад байна.  Шударга ёс гэхээр зөвхөн хуулийн байгууллагын асуудал мэтээр ойлгоод байдаг. Энэ бол хуулийн байгууллагаас хамаагүй өргөн хүрээтэй нийт нийгмийн асуудал юм. Тиймээс нийгмээрээ нэгдсэн ойлголттой болох хэрэгцээ бидэнд байна. Бид сонгож авсан нийгэмдээ эрх чөлөөгөө эдэлж, өөрт буй боломжоо ашиглаж, ажиллах нөхцөл нь хуулиар хангагдсан байхыг хүсч байна. Авьяас чадвартай хүн хүссэн ажилдаа орж чаддаг байх ёстой. Хэрэв авьяас чадвартай нь орж чаддаггүй, танил талтай аль эсвэл мөнгөтэй нь ордог байх юм бол дахиад шударга бус нийгэм болно. Ард иргэд ажиллаад амьдраад явахад нь төр болон албан тушаалтны зүгээс нөлөөлөл байгаа бол дахиад шударга бус нөхцөл үүссэн гэсэн үг. Тэгэхээр шударга ёс гэдэг нь зөвхөн хууль, шүүхийн байгууллагын хүрээнд ярьдаг асуудал биш, нийт нийгэм, айл өрх, албан байгууллага, нийгмийн бүх нэгжийн хүрээнд ярьдаг асуудал юм гэсэн ойлголт урган гарч байна.
 
Иргэддээ хандаж нэг зүйлийг хэлэхэд бид тайвшрах болоогүй. “Нийгмийн хандлагыг харж байхад хууль, шүүхийн шинэчлэл нэлээд эрчимтэй сайн явж байна. Энэ ажил үр дүнд хүрэх юм байна” гэсэн тайвшрах хандлага бий болсон байна. Тиймээс иргэд нь шаардлага тавьдаг, санал бодлоо илэрхийлдэг, төрийн байгууллагатайгаа илүү ойрхон байж, болохгүй байгаа зүйлийг нь засахын төлөө явдаг байх хэрэгтэй.
 
“Шударга байцгаая” гэсэн үгийг би зүгээр нэг хэлээгүй
 
Өчигдөр бид эзэн Чингис хааныхаа мэндэлсэн өдөр болон Монгол бахархлын өдрөө тэмдэглэлээ. Чингис хааныхаар бол төр гэдэг ойлголт өнөөдрийнхөөс өөр байсан. Тэр үед хууль гэдэг өөр ойлголт байсан. Хууль дүрэм нь хэрэгждэг, хүн бүрийн ажил үүрэг тодорхой, тэр нь дүрэм журмаар тодорхойлогдсон байхыг л төр гэж ойлгож байсан. Бид тийм ойлголт руу явах хэрэгтэй байна. Зарим нэг орны жишгийг дагаад бид “Төр нь эрх мэдэлтэй байснаар, нийгэм нь сайн байдаг” гэж ойлгодог байсан. Төрөөсөө хальсан албан тушаалтнууд бий болж, тэр нь нэр төр олох, нийгэмд аятайхан амьдрах, бусдаас тодрох үзэгдэл болжээ. Тэгэхээр бид явж явж эргээд тэр найман зууны өмнөх өвөг дээдсийнхээ гаргаж ирсэн зохион байгуулалт руу л эргэж очих тухай яригдаж байна.
 
Шударга ёсны асуудлаар гурван жилийн өмнө болсон чуулганд үг хэлж байсан. Нийгмээ шударга болгохын тулд хууль, хяналтын байгууллагаасаа эхэлье. Хууль, хяналтын байгууллагынхаа тогтолцоог зөв болгоё гэж уриалж байсан. Энэ тогтолцоо маань нийгмээ шударга болгоно. Ингэж нийт нийгмээрээ шударга амьдрах боломж руу бид шилжинэ гэсэн ойлголтыг ярьж байсан. Энэ тухай яриа уг нь түүнээс ч өмнө эхэлсэн юм. Би хувьдаа 2006 оноос Ерөнхий сайдын ажлаа өгөөд энэ ажил руу орсон. “Азийн санаачилга” төрийн бус байгууллага байгуулж, МУИС-ийн Хууль зүйн сургууль болон багш, эрдэмтэн судлаачдыг цуглуулж, хуулийн шинэчлэл Монголд хамгийн чухал шинэчлэл байна гэдгийг ярилцсанаар төсөл хөтөлбөр боловсруулж, судалгаа хийж эхэлж байлаа. Тэр үйл ажиллагаа өнөөдөр үргэлжлээд явж байна.  2009 оны сонгуулийн үеэр “Шударга байцгаая” гэсэн үгийг зүгээр нэг хэлээгүй. Үүний араас үйлдэл, үйл ажиллагаа явагдаж, тодорхой үр дүнд хүрнэ гэсэн бодолтой байсан.
 
Ерөнхийлөгчийн зардал 19 хувиар буурлаа
 
Одоо УИХ-аар ирэх оны төсвийг хэлэлцэж байна. Хууль шүүхийн байгууллагаа шинэчлээд ирэхээр зарцуулдаг төсөв нэмэгдэхээс өөр аргагүй болж байгаа. Хуучин нэг төгрөг зарцуулж байсан газар гурван төгрөг зарцуулах ч байх. Гэтэл өнөөдөр шаардлагатай байгаа мөнгөө УИХ-аар батлуулж чадахгүйд хүрсэн. Яагаад гэвэл “Эдийн засаг унасан, хөрөнгө оруулалтын хэмжээ багассан, бид ийм их зардлыг санхүүжүүлж чадахгүй. Хууль шүүхийн шинэчлэл чинь ийм их зардалтай байсан юм уу” гэж хэлэх байх.
 
Уг нь хууль, шүүхийн тогтолцоогоо зөв болгохын тулд гарах ёстой зардлыг төлөх ёстой. Бас төрийн данхайсан бүтцээ бид багасгах ёстой. Төсвийн төсөлд миний зүгээс “Тамгын газрынхаа зардлыг 10 хувиар хасъя. Өмнөх жилийнхээ төсвийг 10 хувиар бууруулъя” гэсэн санаачилга гаргасан. Сангийн яаман дээр очоод бүр 19 хувиар буурсан. Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар, Ерөнхийлөгчийн зардал 19 хувиар буурлаа гэсэн үг. Сая би яамдын зардлыг харахад ерөөсөө төсвөө бууруулаагүй байна. Төрийн төв байгууллага, агентлагуудын зардал буураагүй байна. Наад зах нь төрийн данхар бүтцийнхээ зардлыг бид 20, 30 хувь бууруулсан бол нөгөө талдаа хууль, шүүхийн байгууллагад хэрэгтэй шинэчлэлийн зардал гарч ирэх боломжтой.
Гэтэл “Энэ хууль, шүүхийн байгууллага, шударга ёсны шинэчлэл чинь ийм их зардал шаардах байсан юмуу, одоо энийг санхүүжүүлж чадахгүй” гэсэн яриа энэ долоо хоногт Их Хурал дээр гарна. Тийм учраас хууль, шүүхийн шинэчлэл нь нийт системээ буюу тогтолцоогоо шинэчлэх, ерөөсөө төрийн болон нийгмийн шинэчлэлийн асуудал руу биднийг хөтөлж байна.
 
Бид хууль, шүүхийн байгууллагаа байх ёстой байранд нь тавиад гарах ёстой зардлыг гаргахаас өөр замгүй. Шүүгчдийн цалинг гурав дахин нэмнэ гэж байна. Үнэхээр хараат бусаар ажиллуулъя гэвэл нэмэхээс өөр аргагүй. Нөгөө талд нь илүү шаардлагагүй үүрэг гүйцэтгэж байгаа тэр албан тушаалтнуудыг цөөрүүлэх ёстой. Тэнд зарцуулж байгаа мөнгийг багасгах ёстой. Ингээд харахаар бидний хийж буй ажил, хууль шүүхийн байгууллагын шинэчлэл одоо төрийн шинэчлэл рүү орж байна. Дээр хэлсэн яриа “Эдийн засгийн чадавх муудчихлаа, хөрөнгө оруулалт алга болчихлоо” гэсэн утгаар гарсан. Гэтэл өнөөдөр төр эдийн засагтайгаа асар буруу харьцаж байна. Энэ тухай бид ярихаас өөр аргагүй.
Төрийн хийж байгаа ажлуудыг харахад ашгийн шинжтэй үйл ажиллагаа маш их байдаг. Нөгөө л улигт лиценз зөвшөөрлийн асуудлыг би хэлье. Уг нь тэр лиценз зөвшөөрлийг мэргэжлийн байгууллагууд өгөөд явчих хэрэгтэй. Зочид буудалд өгөх гэж байгаа таван хошууг яаман дээр шийддэг биш, зүгээр л тэр буудлуудын холбоо шалгаад, шийдээд явах бүрэн боломжтой. . Үүнийг төр нь хийдэг, түүн дээр өөрийнхөө механизмаар дарамт шахалт үзүүлж, албан тушаалтнууд нь бизнес болгоод хувиргачихсан. Нэг Засгийн газар гарч ирээд баахан чөлөө зөвшөөрлөө алга болгоно гээд амладаг. Алга болгож байгаа нэртэй нэг гараараа устгаж, нөгөө гараараа бий болгож байдаг. Яагаад гэвэл тэр албан тушаалтанд ашигтай байгаа учраас.
 
Заавал барилгын зургийг Барилга, хот байгуулалтын яаман дээр батлах хэрэггүй. Барилгын зургийг тодорхой стандартын дагуу үзээд, энэ зураг болсон байна гээд зөвшөөрлийг нь өгөөд хяналтыг нь тавьдаг мэргэжлийн аж ахуйн нэгж л байхад болно шүү дээ. Энэ бол аж ахуйн нэгжийн л бизнес. Барилга хот байгуулалтын яамны бизнес биш.  Гэтэл төрийн энэ байгууллагын буруу үйл ажиллагааг бид засахгүй байгаагаас зөв явж буй шинэчлэлд аюул учрах нөхцөл үүсч, цаашаа явахад бэрхшээлтэй болох хандлага гарч ирж байна гэдгийг хэлэх гэсэн юм. Тиймээс шударга ёсны тогтолцооны шинэчлэл гэдэг сэдэв аргагүйн эрхэнд эдийн засгийн бодлого, төрийн бодлогыг хөндөх байдал руу орж байна.
 
Шүүгчид цалин хангамжид санаа зовохооргүй болсон
 
Шүүхийн багц хууль гээд бид зургаан хуулийг УИХ-аар батлуулсан. Энэ тухай нэлээд ярьсан боловч ойлгоогүй хүмүүс байна. Шүүхийн тухай хууль, шүүгчийн эрх зүйн байдлын тухай хууль гээд бид маш тодорхой хуулиудыг батлуулсан. Тэр бүү хэл шүүхийн зохион байгуулалтаа өөрчилсөн. Гүйцэтгэх засаглал дагасан, дарга дагасан, систем дагасан зохион байгуулалт байсныг нь иргэдээ дагасан, орон нутгийнхаа бүтцийг дагасан болгож өөр зохион байгуулалт руу оруулж байгаа.
Үнэхээр шүүх, хууль хяналтын байгууллагын салбарт урьд өмнө нь байгаагүй асар их шинэчлэл хийж байгаа. Үүнийг бид олж харах хэрэгтэй. Дараа дараачийн ажлуудыг нь бид хийхээс өөр аргагүй. Шүүхийн захиргааны тухай хууль гээд баталсан. Өмнө нь шүүхийн захиргаа, хэрэг хянан шийдвэрлэдэг шүүгчийн үйл ажиллагаа энэ бүхэн нэг байсан. Үүнийг бид бүрэн салгаж өгсөн. Өнөөдөр шүүгчээр ажиллаж байгаа хүн хэргийг хуулийн дагуу зөв хянан шийдвэрлэхдээ анхаарал хандуулахаас биш миний цалин хангамж ямар байх вэ, байр танхим ямар байх вэ гэдэг дээр санаа зовохооргүй болсон. Энэ асуудлыг тусад нь  шийддэг Шүүхийн ерөнхий зөвлөл бий болсон. Үүнийг бид бий болгох гэж 20 жил ярьж, янз бүрээр ноцолдсон. Явж явж бид энэ шийдлээ олсон гэж бодож байна.
 
Дарга биш иргэдэд ойлгомжтой тогтолцоо байх ёстой
 
Шүүхийн иргэдийн төлөөлөгчдийн эрх зүйн байдлын асуудлыг бид шийдсэн. Манай зарим хүн шүүхийн танхим руу жирийн иргэн ороод юу ч ойлгодоггүй тухай ярьдаг. “Боловсролгүй хүн прокурорын байгууллага руу ороод яах юм, шүүх дээр яаж мэтгэлцэх юм” гэдэг. Шударга ёсыг “Дарга нар ойлгодог тогтолцоо. Бид ойлгодог тогтолцоо” гэж томчууд ойлгодог. Өөрөө л шударга ёс гэдгийг ойлгодог, өөрөөс чинь бусад нь шударга бус байна гэж харах юм бол шүүхийн байгууллагын ажил явахгүй. Тийм учраас иргэнд ойлгомжтой систем байх ёстой.
 
Шүүхийн үйл ажиллагаанд иргэний төлөөлөгч оролцдог болсон. Өмнө нь бүүр хаалттай байсан юм. Шүүх хурлаа хаагаад арынхаа өрөө рүү “зөвлөлдөх танхим” руу ороод алга болчихдог. Тэр лүү ямар ч албан тушаалтан ордоггүй. Ийм хуультай байсан. Одоо харин иргэн хаалгыг нь онгойлгоод орж болж байна. “Би сая энэ хуралд чинь суулаа, би иргэний төлөөлөгч, би таслах эрхтэй, та нарын гаргах гэж байгаа шийдвэр шударга бус байна. Үүнийг хэрэг гэж үзээд байна. Энэ хүнийг хэлмэгдүүлсэн байна. Та нар буруу шийдэх гэж байна” гээд иргэн ярина. Ингээд  ирэхээр нөгөө ойлгодоггүй байсан шударга ёсоо, ойлгогддоггүй байсан хуулиа иргэд ойлгож эхэлж байгаа юм. Энэ нь эргээд нээлттэй нийгмийг гэгээрүүлэх, нийтээрээ шударга ёс гэдгээ зөв ойлгох систем рүү оруулж байгаа юм. Иргэнд үүд хаалга нээлттэй болж, тэр хаалгаар сонирхсон, шаардлагыг хангасан иргэд оролцох бүрэн боломжтой болсон.
 
Бидний хийж буй ажлыг иргэн ойлгохгүй бол Төрийн бодлого хүнд хүрэхгүй л байна гэсэн үг
 
Нэг л юмыг ойлгох хэрэгтэй. Бидний хийгээд байгаа ажлыг иргэн ойлгохгүй бол, таны “80 настай эмээ” ойлгохгүй л бол төрийн бодлого хүнд хүрэхгүй л байна гэсэн үг. Бидний хийгээд байгаа энэ үйл ажиллагаанд хамгийн идэвхтэй оролцох шаардлагатай иргэд нь оролцоод тэр нь цаашаа бусад иргэддээ хүрдэг байх юм бол бидний үйл ажиллагаа үр дүнд хүрнэ. Түүнээс биш далдыг хардаг, бусдаас өндөр хувь заяатай нэг хэсэг хүн л ойлгодог ийм систем байж таарахгүй.
Ер нь Ерөнхийлөгч ч тэр албан тушаалтнууд  ч тэр бусдаас өөр хувь заяатай хүмүүс биш. Бусдад үйлчилж, өөрт ногдсон ажлаа хийхээр томилогдсон хүмүүс. Гэтэл ингэж ойлгохгүйгээр өөрөөр бодож явдаг зовлон манайд байна. Шүүгчээр томилохоор шүүх эрх мэдэл гээд ойлгочихдог. Прокуророор томилчихвол би дарга болж, эрх мэдэлтэй боллоо гээд ойлгочихдог. Гэтэл хуулийн дор явж байгаа ажиллагаан дотор л таныг албан тушаалд  тавьсан байдаг.  Зориулалтын ажил дээрээ очсон хүн болохоос биш, эрх мэдэлтэй болж байгаа юм биш. Хуулийн дагуу хэргийг шийдэж, иргэн хууль зөрчсөн байвал түүнийг илрүүлж хойноос нь хөөцөлдөж олдог. Түүний нь баталгаажуулах тэр зориулалтын ажлыг хийх гэж байгаа юм гэж ойлгох ёстой. Би гэхэд Ерөнхийлөгчийн ажлыг хуулиар зааж өгсөн тэр эрх үүргийн хүрээнд   хийж байгаа.
Манайхан эрх мэдэл гэхээр “дарга” гэж хараад, эрх мэдэл гэж харахаараа “би” гэж хараад бусдыг дарамтлах боломж гэж хараад байх юм. Бид хүний нийгэмд амьдарч байгаа учраас “Миний амьдрах зориулалт энд байна” гээд ойлгодог болчих л хэрэгтэй байгаа юм.
 
Иргэнийхээ эрхийг хамгаалдаг тогтолцоонд шилжинэ
 
Манайд нэг зовлон байна. Бизнесийн салбар дээр бүх дарамт очиж байна. Хамгийн идэвхтэй ажиллаж, баялаг бүтээж байгаа иргэдээ Төр нь хамгийн их дарамталдаг улс болж хувирсан. Төр гээд нэг талд нь данхайсан бүтэцтэй. УИХ-ын гишүүнийг нь гэмт хэрэгт сэжиглээд асуудал оруулбал хэрэг хийсэн газраа баригдаагүй бол өгөхгүй гээд дөрвөн жил дараад явчихдаг шүү дээ. Үндсэн хуулийн цэц рүү хандсан ч дараад хэвтчихнэ. Албан тушаалаар юмуу, тодорхой сонирхлоор халхлагдсан бүтэц рүү төр нь яваад орчихсон.
 
Иргэдийн хувьд хуулиа биелүүлээд явахыг боддог. Түүнээс биш би хэрэг хийгээд шоронд оръё гэсэн бодолтой иргэн цөөхөн байх. Түүн дотроос хамгийн хамгаалалтгүй буюу хамгийн сонирхолтой салбар бизнесийн салбар. Гүйж очоод дарамтлахад л бизнес эрхэлдэг хүмүүс өөдөөс нь мөнгө өгөх магадлалтай учраас тэр. Хамгийн түрүүнд тэднийг дарамталж байна. Мэргэжлийн хяналтынхан гээд бүр тодорхой зохион байгуулалтанд орчихсон. Хүн үйл ажиллагаа явуулж л байгаа бол алдаа байгаа гэдэг сэтгэхүйтэй. Татварынхан очиход л татварт өгөх ёстой нэг төгрөгийг буруу зарцуулсан л байж таарна гэж боддог байх.
Гарсан хууль нь тодорхой биш, албан тушаалтан, шалгагч этгээд өөрийнхөөрөө асуудлыг тодорхойлох боломжтой болчихсон. Татварынхан, хяналтынхан очоод баахан дарамталж акт бичээд, актаа шийдвэрлэхгүй бол гэмт хэрэг болгоно гэх мэт. Ийм аймшигтай байдал руу манай үйлчилгээ яваад байна. Тийм учраас бид иргэнийхээ эрхийг хамгаалдаг тэр системээ зөв болгоод төрөө тийм хэлбэр лүү оруулахгүй бол болохгүй нь.
 
Том данхар төрөөс ухаалаг төр лүү шилжих хэрэгтэй
 
Монгол Улс цаашдаа том данхар төрөөс ухаалаг төр лүү шилжих хэрэгтэй. Бид Америк, Европ гэх мэтээр бусдыг дуурайж, төрөө өөрчлөх гээд байна. Тэд бол дуурайх загвар биш. Тэд бол эдийн засгийн боломжтой, чадалтай, олон зуун жилээр яваад ирсэн төрийн тогтолцоотой. Манайх бол гэнэт их иддэг, данхар төр гарч ирээд, тэрийгээ тэжээх эдийн засгийн чадавх, боломж байхгүй улс. Тэгэхээр бид хамгийн энгийнээр шийдэх ёстой.
Яам, төрийн байгууллага нь судалгааны байгууллага болж, бидний бодлого болж байна уу, үгүй юу, алин дээр нь зохицуулалт хийх вэ хэмээн дүгнэлт хийж ажилладаг байх учиртай. Төр ийм болох ёстой. Монгол Улсад өөрчлөлт хийх гэж байгаа, юм хийх гэж байгаа улс төрийн хүчин, хүмүүс байгаа бол өнөөдөр энэ тухай л ярих ёстой. Үүнийгээ олж харахгүй байна. Үнэлэмжгүй, суурьгүй л болчихоод байгаа юм. Энэ талаас нь бид харж асуудал руугаа орох хэрэгтэй гэдгийг хэлье.
 
Хохирсон нь ч хохирлоо төлүүлээд, хохироосон нь ч гэм гэмшлээ ойлголцоод гардаг болно
 
Бид Эвлэрүүлэн зуучлах сайн хууль баталсан. Миний ойлгож байгаагаар олон хэрэг шүүхээр шийтгэгдээд цаашаа явдаг байсан. Одоо хэрэг эвлэрүүлэн зуучлах гэдэг зарчмаар хохирргч нь хохирлоо төлүүлээд ойлголцоод гардаг, хохироосон нь ч гэм гэмшлээ ойлголцоод гардаг болно. Заавал хориод байх шаардлагагүй. Ялангуяа бизнес, ажил хийж байгаа идэвхтэй иргэдээ бид хамгаалах боломжтой болно.
Судалгаанаас үзэхэд нийт хүн амын 50 хувь нь хүүхдүүд, дээрээс нь 300 гаруй мянган ахмад бий. Мөн хөдөлмөрийн чадваргүй иргэн нэмэгдэнэ. Төрөөс халамж авч явдаг иргэдийн тоо 60-70 хувьтай, нөгөө талд нь 30-хан хувь үлддэг. Амьдралаа аваад явж байгаа нэг хэсэг байгаа. Тэр нь 20 хувь гэж бодъё. Гэтэл яг өөрийнхөө бололцоог ашиглаад, баялгийг бүтээгээд, улсыг чирээд явж байгаа нь 10 хувь байна. Тэр 10 хувь руугаа довтолж байгаа юм.
 
Өнөөдөр бидний хууль дүрэм тэр 10 хувийг, бас нийт иргэдээ хамгаалах ёстой. Хүн алдсан байж болно. Харин та ийм зүйл дээрээ алдсан байна, ийм байдлаар татвараа төл гээд л болоо. Тань дээр эрүүгийн хууль, янз бүрийн асуудал ярихаа болъё гэдэг ийм загвар луу төр, нийгэм явах шаардлагатай. Таны  маргалдаад орж ирж байгаа энэ асуудал чинь эвлэрүүлэн зуучлах хуулийн хүрээнд  шийдэгдэж болох юм байна гэдгийг хэлэх ёстой.
 
Бусад мэргэжлийн байгууллагууд ийм болоосой гэж бодож байна
 
Өөр нэг чухал хууль батлагдаж нийгэм маань зөв голдрилдоо орж байгаа. Энэ бол Хуульчийн эрх зүйн байдлын тухай хууль. Одоо л бид Монгол Улсад хуульч гэж хэн юм, хууль сахиулах үйл ажиллагаа явуулдаг нь хэн юм гэдгийг ялгаж эхэлж байна. Эмнэлэгт хэвтэж байгаа  иргэдээс очоод асуухад эмч, сувилагч хоёроо ялгадаг л болсон байгаа. Гэтэл манайд яг хуулийн байгууллага, төрийн байгууллага дээр аваад үзэхээр нөгөө асрагч нь хэн юм,  эмч нь хэн юм гэдгийг нь ерөөсөө мэдэхгүй явсан. Одоо хуульч гэдэг хүн яг эмчтэй адилхан. Сургуулиа төгсөөд хоёр жил тодорхой ша